Cà phê vợt và nếp sống chậm của một Sài Gòn đã xa

Ở những góc phố cũ của Sài Gòn — Chợ Lớn có, Phú Thọ Hòa có, mấy con hẻm quanh chợ Tân Định cũng có — vẫn còn những quán cà phê pha bằng vợt: thứ túi vải dài như chiếc vớ, đựng cà phê xay, nhúng vào siêu nước sôi, lắc qua lắc lại cho ra màu nâu đậm. Không máy ép, không cân đo, không bấm giờ. Người pha làm bằng tay quen và mắt quen, như đã làm vậy bốn, năm chục năm.

Một cách pha sinh ra từ thời thiếu thốn

Cà phê vợt xuất hiện từ những năm người Sài Gòn còn nghèo và máy móc pha chế chưa có mặt trong đời sống thường ngày. Cái vợt là lối thoát của sự sáng tạo trong thiếu thốn: không có phin đủ cho mỗi người, thì pha một lượt cho cả quán; không có máy giữ nhiệt, thì siêu nước đặt luôn trên bếp than đỏ lửa suốt buổi sáng. Khách tới, chủ quán chỉ việc rót ra ly, thêm đường, thêm sữa — nhanh mà vẫn đậm. Nếp ấy gắn với một lớp quán cóc, xe đẩy, ghế đẩu thấp, nơi người lao động ghé uống ly cà phê trước giờ làm như một nghi thức mở đầu ngày mới.

Điều người ta mua không chỉ là ly cà phê

Nếu chỉ xét vị, cà phê vợt khó thắng được các lối pha tân thời: vị của nó thô hơn, đắng hơn, ít lớp hương hơn. Nhưng người khách quen của quán vợt không đến vì vị. Họ đến vì cái ghế đẩu đã ngồi mười năm, vì ông chủ nhớ mặt nhớ gu — “đen ít đường như cũ hả chú” — vì bàn bên là mấy người bạn già cùng đọc báo, bàn chuyện thời sự, chuyện con cháu. Ly cà phê ở đó là cái cớ; thứ được bán thật sự là thì giờ và sự quen thuộc. Trong một thành phố mà mọi thứ đều được tính bằng tốc độ giao hàng, một quán bắt khách ngồi đợi nước sôi lại là một sự xa xỉ ngược đời.

Sống chậm không phải là sống lui

Có người lo rằng giữ những quán vợt là giữ cái cũ kỹ. Kỳ thực, câu hỏi đáng đặt ra hơn là: một thành phố đánh mất hết những chỗ ngồi chậm của nó thì còn lại gì để người ta thương? Đô thị lớn nào cũng cần những nơi không đòi hỏi người ta phải tiêu xài nhiều, không thúc ép người ta đứng dậy. Quán cà phê vợt, sạp chè khuya, xe hủ tiếu gõ — đó là hạ tầng xã hội vô hình, rẻ tiền mà quý. Mất chúng, thành phố vẫn cao hơn, mới hơn, nhưng mỏng đi một lớp ký ức chung mà không tiền nào xây lại được trong một sớm một chiều.

Bài này đăng trong mục Tri thức để dành, như một ghi chép văn hóa để đọc chậm — đúng tinh thần của chính ly cà phê vợt: không có gì phải vội.