Mạng xã hội rút ngắn đời người — và cách lấy lại thời gian

Gurwinder Bhogal là kí giả chuyên viết về tâm lý học, công nghệ và văn hóa. Tiểu luận của ông mở đầu bằng một trải nghiệm ai cũng từng có: mở điện thoại “xem một lát”, ngẩng lên thì nửa giờ đã trôi qua. Nhưng luận điểm của ông đi xa hơn chuyện mất thời gian: mạng xã hội rút ngắn đời người theo cả hai chiều cùng lúc.

Chiều thứ nhứt là trong khoảnh khắc: khi ta ngồi yên nhìn đồng hồ, thời gian trôi chậm rề; còn khi lướt liên tục, sự chú ý bị cắt vụn — mỗi lần vuốt màn hình là một lần bộ não phải khởi động lại, và các nhà nghiên cứu gọi cái giá ấy là “chi phí chuyển đổi” giữa các tác vụ, khiến ta mất hẳn khái niệm về thì giờ. Chiều thứ hai là trong hồi tưởng: những giờ lướt vô định không để lại ký ức nào đọng lại, nên nhìn lại, quãng thời gian ấy coi như chưa từng tồn tại — một hiện tượng được gọi là “hiệu ứng Lethe”, theo tên dòng sông quên lãng trong thần thoại Hy Lạp. Và theo tác giả, đây không phải tai nạn mà là thiết kế có chủ ý: các ứng dụng được dựng như sòng bạc, với những lối đi cong bất tận không điểm dừng — tương tự “hiệu ứng Gruen” trong kiến trúc thương mại, nơi mê cung làm người ta quên mất ý định ban đầu khi bước vào.

Phần làm trang ưng ý nhứt là thuốc giải ông đưa ra: tạo những “khúc quanh góc vuông” cho chính mình — những quyết định dứt khoát phá vỡ dòng chảy tự động, như đặt giới hạn giờ dùng, tắt thông báo, để điện thoại ở phòng khác; các đợt kiêng hẳn mạng xã hội cho thấy cảm giác thời gian giãn nở trở lại và tinh thần cải thiện chỉ trong vài tuần. Bài viết không hô hào đập bỏ điện thoại, cũng không đổ lỗi cho người dùng; nó giải thích cơ chế rồi trao lại quyền quyết định. Với thói quen “vào xem một lát” của rất nhiều người trong chúng ta, đây là một bài đáng để dành — và đáng đọc trên giấy in, nếu có thể.

Đọc toàn văn bản dịch tại Sài Gòn Tân Văn: Mạng xã hội rút ngắn đời người — và cách lấy lại thời gian.