Cả thế giới sai — và Natan Sharansky nhắc ta nhớ điều ấy

Trong loạt tiểu luận kỳ này, bài của Natan Sharansky là bài viết từ trải nghiệm xương máu nhứt. Sharansky là nhà bất đồng chính kiến thời Liên Xô, bị kết án và ngồi tù chín năm, từ 1977 tới 1986, chỉ vì đòi quyền cho người Do Thái ở Liên Xô được di cư sang Israel. Sau khi được trả tự do, ông sang Israel, làm bộ trưởng trong nhiều nội các và từng giữ chức Phó Thủ tướng. Nói cách khác: đây là người đã sống trọn vẹn ở phía bị cả một guồng máy — nhà nước, truyền thông, “dư luận” — đồng thanh kết tội, và sau đó chứng kiến guồng máy ấy sụp đổ.

Luận điểm của bài gói trong một câu: đồng thuận không phải là chân lý. Để chứng minh, tác giả quay về vụ án Velizh năm 1823, khi 43 người Do Thái bị bắt và tra hỏi suốt mười hai năm trời vì một lời vu cáo giết trẻ em lấy máu làm bánh — một cáo buộc bịa đặt hoàn toàn. Điều khiến Sharansky dừng lại lâu nhứt là chi tiết cuối vụ án: ngay cả Sa hoàng Nicholas I, người đích thân ký lệnh tha cho họ, vẫn ghi thêm bên lề rằng ông chưa hoàn toàn tin họ vô tội — vì làm sao bao nhiêu cáo buộc tương tự trong lịch sử đều sai cả được? Tác giả nối chi tiết ấy với một câu của nhà tư tưởng Ahad Ha'am viết từ năm 1892: không có lời dối trá nào mà không đạt được sự đồng thuận chung, miễn là điều kiện thích hợp. Từ đó ông nhìn sang hiện tại — các ủy ban, viện trường và giải thưởng danh giá cùng đồng thanh một kết luận — và đặt câu hỏi: sự đồng thanh ấy chứng minh được gì, ngoài sức mạnh của chính nó?

Trang cho rằng bài này đáng đọc không phải vì người đọc buộc phải đồng ý với kết luận chánh trị của tác giả về vụ việc hiện thời — chuyện đó mỗi người tự cân nhắc theo chứng cứ. Giá trị bền nhứt của nó là cơ chế nó chỉ ra, và cơ chế ấy đúng với mọi phía: hễ một điều thành “ai cũng nói”, ta thường ngừng kiểm chứng nó. Cũng cần giữ một khoảng cách ngược lại: “cả thế giới sai” không thể thành cái cớ để bác bỏ mọi đồng thuận chính đáng — và đáng chú ý là chính Sharansky cũng không làm vậy; ông dựng luận điểm của mình trên hồ sơ lịch sử cụ thể, có tên người, năm tháng và bản án, chứ không phải trên cảm tính. Đó là cách đọc đúng cho bài này: học cái khung, tự xét cái kết luận.

Đọc toàn văn bản dịch tại Sài Gòn Tân Văn: Cả thế giới sai — và Natan Sharansky nhắc ta nhớ điều ấy.