Cứ 5 gói thầu, gần 4 gói chỉ định: Quốc Hội bàn sửa Luật Đấu thầu

Tiền của dân, mà phần lớn gói thầu lại chọn nhà thầu không qua đấu. Năm 2025, giá trị qua đấu thầu 1,86 triệu tỉ đồng. Đại biểu Lê Hoàng Anh (đoàn Gia Lai) tính: thêm 1 phần trăm cạnh tranh, số tiền tiết kiệm đã lên tới 18.600 tỉ đồng. Ấy vậy mà trong gần 300.000 gói thầu, cứ 5 gói thì gần 4 gói được chỉ định thầu, đấu rộng rãi chỉ còn 12,25 phần trăm. Sáng 6/11, Quốc Hội bàn dự án Luật Đấu thầu (sửa đổi).

Dự thảo muốn đổi những gì

Dự thảo gồm 8 chương và 59 điều. Cốt lõi là phân cấp mạnh cho chủ đầu tư: người đứng đầu quyết định giá gói thầu, lựa chọn nhà thầu. Dự thảo mở rộng hình thức lựa chọn nhà thầu trong trường hợp đặc biệt — chỉ định thầu, đặt hàng, đàm phán cạnh tranh — để tháo gỡ vướng mắc. Dự thảo cũng ưu tiên đấu thầu trong nước, ưu đãi doanh nghiệp nhỏ và vừa, sản phẩm công nghệ cao; và chấm thầu theo tiêu chí kỹ thuật, thay vì chỉ nhìn giá thấp nhứt.

Đại biểu lo hai đầu

Đại biểu Lê Hoàng Anh (đoàn Gia Lai): không quốc gia nào cấm chỉ định thầu, nhưng muốn giữ khách quan, minh bạch thì phải khóa việc này bằng luật, giải trình và công khai. Chỗ khó: dự thảo giao việc này cho nghị định. Ông kiến nghị: đấu thầu rộng rãi là chủ yếu; chỉ định thầu phải có văn bản giải trình, phê duyệt theo cấp giá trị, công khai ít nhứt 5 ngày trước khi ký. Ông nói: “Ở đâu ngoại lệ không bị khóa, ở đó cơ chế xin - cho, lợi ích nhóm có đất sống.”

Đại biểu Tô Ái Vang (thành phố Cần Thơ) lo cho người phải ký: dự thảo giao chủ đầu tư quyết định giá gói thầu, nhưng hành vi nâng khống giá không có tiêu chí rõ ràng, chỉ dựa vào so sánh mặt bằng. Khoảng trống ấy làm cán bộ sợ sai. Bà nói: “Chủ đầu tư đâu dám tự chủ khi biết chênh lệch giá hôm nay có thể trở thành căn cứ quy kết tội danh hình sự ngày mai.” Bà kiến nghị chỉ truy trách nhiệm khi có lợi dụng, thông đồng hoặc gian lận, và miễn trừ cho chủ đầu tư làm đúng quy trình.

Bộ Trưởng nói: phân cấp không phải buông lỏng

Bộ Trưởng Bộ Tài Chánh Ngô Văn Tuấn giải trình: luật lần này mở rộng hình thức lựa chọn nhà thầu và chấm thầu theo tiêu chí kỹ thuật. Ông nhấn mạnh: “Phân cấp, phân quyền không có nghĩa là buông lỏng quản lý, mà phải đề cao trách nhiệm của người được quyết định.” Ông cho hay phân cấp chỉ định thầu năm 2025 đã trên 72 phần trăm. Phó Chủ Tịch Quốc Hội Nguyễn Hồng Diên kết luận: cân nhắc thận trọng việc mở rộng chỉ định thầu, quy định rõ điều kiện, tiêu chí, trách nhiệm giải trình.

Ai được, ai trả giá

Nói thẳng sự đánh đổi. Người dân được điều thiết thực nhứt nếu cạnh tranh làm thật: mỗi phần trăm cạnh tranh thêm là 18.600 tỉ đồng ở lại ngân sách. Vả lại, doanh nghiệp nhỏ và vừa được thêm cơ hội nhờ ưu đãi, chấm thầu theo kỹ thuật. Nếu ngoại lệ không khóa chặt bằng luật, cơ chế xin - cho vẫn còn đất sống. Ngược lại, siết mà không có tiêu chí rõ về giá thì cán bộ sợ sai mà chùn tay, dự án lại chậm, người chịu thiệt vẫn là người dân.

Kết

Dự án luật vẫn đang thảo luận. Nhưng hướng đi đã rõ: giao quyền mạnh hơn, đi cùng trách nhiệm rõ hơn, công khai nhiều hơn. Như lời đại biểu Lê Hoàng Anh: “Một luật đấu thầu tốt không phải là luật mở nhiều cửa nhứt, mà là luật để người ngay không sợ, kẻ gian không dám, doanh nghiệp nhỏ có cơ hội, và đồng tiền của nhân dân được tiêu đúng.”