486.000 tỉ đồng chưa phân bổ: Quốc Hội bàn luật ngân sách hợp nhứt

Có một nghịch lý khó tin: tiền đã có trong ngân sách, vậy mà đường chưa làm, trường chưa xây, chỉ vì tiền chưa giao cho ai. Con số đại biểu Quốc Hội nêu ra trong phiên bàn dự toán 2027 nói rõ điều ấy: ngân sách Trung ương chưa phân bổ năm 2024 còn 43.000 tỉ đồng, năm 2025 lên 85.000 tỉ, năm 2026 lên 275.000 tỉ, và dự kiến năm 2027 tới 486.000 tỉ đồng — khoảng một phần năm tổng chi ngân sách Trung ương. Chiều 5/11, Quốc Hội bàn dự án Luật Ngân sách nhà nước hợp nhứt — và câu hỏi lớn nhứt: luật mới có gỡ được cái nghẽn ấy hay không.

Luật hợp nhứt gộp hai luật thành một

Dự án do Bộ Trưởng Bộ Tài Chánh Ngô Văn Tuấn trình ngày 23/10, gồm 10 chương và 103 điều. Điểm cốt lõi: gộp Luật Ngân sách nhà nước với Luật Đầu tư công thành một luật thống nhứt. Bấy lâu nay, một đồng vốn phải đi qua hai quy trình riêng biệt, nên dễ vướng thủ tục, chồng chéo thẩm quyền. Dự thảo còn lập một chương riêng về kế hoạch tài chánh 5 năm gắn với danh mục đầu tư công, và siết thời hạn chi, xử lý dư dự toán, chuyển nguồn cuối năm. Nói gọn: tiền đi theo kế hoạch dài hơi; buổi chiều, Bộ Trưởng Bộ Tài Chánh giải trình các ý kiến đại biểu nêu ra.

Con số đáng ngẫm: tiền nằm chờ, việc nằm chờ

Đại biểu Hoàng Quang Hàm, Ủy viên chuyên trách Ủy Ban Kinh Tế và Tài Chánh, nêu ra loạt con số trong phiên bàn dự toán ngân sách 2027. Vốn đầu tư công trung hạn cũng giao chậm: đến hết tháng 9/2026, khoảng 840.000 tỉ đồng đã thông báo mà chưa giao hẳn, còn khoảng 790.000 tỉ đồng chưa thông báo, chưa có dự kiến phân bổ. Nhiều địa phương vì vậy chưa quyết định được kế hoạch đầu tư công trung hạn.

Chi đầu tư phát triển của ngân sách Trung ương tăng tới 61%, vậy mà 9 tháng đầu năm 2026 mới giải ngân 44% — khoảng 237.000 tỉ đồng. Đáng ngẫm hơn: 37% số vốn đã giải ngân vẫn chưa được thu hồi hoặc chưa phát huy hiệu quả. Vả lại, chi thường xuyên hai năm 2025–2026 tăng đột biến khoảng 56%, nhanh hơn tăng GDP.

Ai được, ai trả giá

Nói thẳng sự đánh đổi: người dân được điều thiết thực nhứt: nếu vốn giao đúng hẹn, đường, trường, bịnh viện và cầu cống ở địa phương sẽ làm đúng tiến độ, thay vì nằm trên giấy. Địa phương được chủ động hơn khi có tổng mức vốn sớm. Nhưng cái giá phải trả cũng rõ: các bộ, ngành phải lập dự toán kỹ và sát thực tế hơn, không còn khoản tiền để dành kéo dài qua nhiều năm. Đề xuất của đại biểu Hoàng Quang Hàm: đến 31/12/2027, khoản kinh phí nào vẫn chưa phân bổ thì hủy dự toán, và giảm tương ứng nhiệm vụ chi. Lâu dài, luật nên ghi rõ giới hạn số tiền được phép chưa phân bổ, thời hạn cuối phải giao xong, và trách nhiệm nếu để chậm.

Ở chiều ngược lại, siết kỷ luật mà không giao vốn kịp thời thì địa phương lại chịu thiệt: kế hoạch đã lập mà vốn chưa về, dự án chuẩn bị xong mà chưa thể bắt tay làm. Vì vậy, luật hợp nhứt chỉ phát huy tác dụng khi hai việc đi cùng nhau: siết thời hạn và trách nhiệm, giao vốn sớm và đủ rõ. Nguyên tắc tiền không giao kịp thì hủy dự toán cuối năm cũng là lệ thường ở nhiều nước: ngân sách năm nào xài năm nấy.

Kết

Dự án luật vẫn đang thảo luận, chưa phải luật ban hành. Nhưng hướng đi đã rõ: gộp hai luật thành một, siết thời hạn, buộc tiền phải tới đúng chỗ đúng lúc. Điều người dân chờ nhứt không phải là ngân sách lớn thêm bao nhiêu, mà là con đường trước nhà mình có làm đúng hẹn không.