Dạy con biết chờ đợi: bài học từ một viên kẹo dẻo

Năm 1970, ở trường mẫu giáo Bing thuộc Đại học Stanford, nhà tâm lý Walter Mischel đặt trước mặt một đứa trẻ bốn tuổi một viên kẹo dẻo (marshmallow). Ăn ngay thì chỉ được một viên ấy. Chờ mười lăm phút, tới khi người lớn quay lại, thì được hai. Người lớn bước ra khỏi phòng, để đứa trẻ một mình với viên kẹo. Có đứa ăn ngay khi cửa vừa khép. Có đứa nhìn chằm chằm, lấy tay che mắt, hát nho nhỏ để quên đi — và chờ được tới cùng.

Chờ được lâu, sau này ra sao

Mười mấy năm sau, Mischel tìm lại những đứa trẻ ấy. Kết quả làm giới nghiên cứu xôn xao: đứa nào chờ được lâu hồi bốn tuổi, lớn lên thường học giỏi hơn, điểm thi SAT cao hơn rõ rệt, được cha mẹ kể là vững vàng hơn trước khó khăn. Câu chuyện lan ra khắp nơi, thành một bài học ai cũng thuộc: dạy con biết chờ, là dạy con một thứ sẽ theo con cả đời.

Cái chờ không chỉ là ý chí

Ấy vậy mà, câu chuyện không đơn giản như lời đồn. Năm 2018, ba nhà nghiên cứu Tyler Watts, Greg Duncan và Haonan Quan làm lại thí nghiệm trên 918 đứa trẻ, đông gấp mười lần mẫu cũ, đủ mọi hoàn cảnh gia đình. Mối tương quan giữa chờ lâu và học giỏi vẫn còn, nhưng chỉ bằng một nửa so với con số ban đầu. Tính thêm hoàn cảnh gia đình, trí tuệ ban đầu và môi trường ở nhà, mối tương quan ấy teo lại còn chừng một phần ba. Nói thẳng ra: phần lớn cái gọi là ý chí hoá ra là hoàn cảnh.

Một thí nghiệm khác, ở Đại học Rochester năm 2012, chỉ ra điều còn quan trọng hơn. Trước khi thử kẹo, người lớn hứa với một nhóm trẻ sẽ cho bút màu mới, rồi giữ lời; với nhóm kia, hứa rồi nuốt lời. Tới lúc thử kẹo, nhóm được giữ lời chờ lâu gấp bốn lần nhóm bị thất hứa. Đứa trẻ không chỉ chờ kẹo — nó chờ xem lời người lớn có đáng tin không. Chờ được hay không, hoá ra là một phép đo lòng tin.

Vả lại, Mischel cũng dặn phải dè dặt: mẫu trẻ ban đầu chưa tới trăm đứa, phần đông là con em giảng viên Stanford — không đủ để đoán số phận của một đứa trẻ nào. Thí nghiệm kẹo dẻo vì vậy không phải một lời tiên tri, mà là một gợi ý: biết chờ là điều đáng dạy, nhưng đừng lấy nó làm thước đo con mình giỏi hay dở.

Người xưa đã dạy chờ từ lâu

Người xưa không cần thí nghiệm cũng biết chuyện này. “Dục tốc bất đạt” — vội thì không tới. “Có công mài sắt, có ngày nên kim” — cứ mài, rồi cũng thành. “Chậm mà chắc” — ba chữ ông bà nhắc đi nhắc lại nhứt. Ngày Tết, trẻ con nhận tiền lì xì, người lớn dạy bỏ heo đất, đừng xài hết một lúc. Bữa cơm, trẻ phải chờ người lớn cầm đũa trước. Cái chờ ấy không ai gọi là bài học, mà nó thấm vào nếp nhà từng ngày.

Dạy chờ, bắt đầu từ việc nhỏ

Muốn dạy con biết chờ, không cần bài giảng dài. Chỉ cần ba điều nhỏ. Điều cần nhứt là giữ lời: hứa cho con cái gì thì phải cho đúng hẹn, vì một lần thất hứa đủ làm con thôi tin vào lần chờ sau. Kế đó, cho con chờ những việc vừa sức: chờ tới bữa mới ăn bánh, để dành tiền mua món đồ chơi mình thích, đếm ngược tới ngày đi chơi. Cuối cùng, đừng lấy chờ đợi làm hình phạt: bắt con đứng chờ như một cách phạt chỉ dạy con ghét chờ đợi, chứ không dạy con biết chờ.

Chờ đợi không phải tính trời cho, càng không phải thước đo một đứa trẻ giỏi hay dở. Nó là một thói quen, mà thói quen thì tập được — và cũng mất đi nếu người lớn không giữ lời. Đứa trẻ nào cũng có thể học chờ, miễn là cái chờ ấy có hẹn, có đích, và có người lớn đáng tin ở đầu bên kia.

Một viên kẹo dẻo, mười lăm phút, hai viên kẹo — thí nghiệm nhỏ ấy để lại một câu hỏi lớn cho người làm cha mẹ: ta đang dạy con chờ điều gì, và ta có giữ lời để cái chờ ấy đáng giá hay không. Dạy con chờ được, rốt lại, là dạy con tin rằng điều tốt đẹp đáng để chờ — và người lớn phải là bằng chứng đầu tiên cho niềm tin ấy.