Sống như nước: bài học hai ngàn năm của Lão Tử

Nước là thứ quen tới mức ít ai để ý. Mở vòi là có, khát thì uống, dơ thì rửa. Ấy vậy mà cách đây hơn hai ngàn năm, có một ông già ở Trung Hoa nhìn dòng nước mà thấy ra cả một cách sống. Ông là Lão Tử, sách ông để lại chỉ hơn năm ngàn chữ, mà người đời sau đọc hoài không hết. Câu nổi nhứt trong sách ấy nói về nước: “Thượng thiện nhược thủy” — đức cao nhứt thì như nước.

Ông già giữ kho sách và cuốn sách năm ngàn chữ

Đời sống của Lão Tử được chép lần đầu trong Sử ký của Tư Mã Thiên, thiên Liệt truyện thứ sáu mươi ba. Theo chuyện kể, ông làm quan giữ kho sách nhà Chu, về già rời kinh đô đi về phía tây. Tới cửa ải, người giữ ải nài ông viết lại điều mình biết trước khi đi khuất, ông bèn viết nên cuốn Đạo Đức Kinh: tám mươi mốt chương ngắn, trên năm ngàn chữ. Học giả ngày nay cho rằng sách thành hình muộn hơn, khoảng thế kỷ thứ tư hay thứ ba trước Tây lịch, do môn sinh chép lại lời thầy; bản cổ nhứt còn tới nay là bản lụa ở Mã Vương Đôi và bản tre ở Quách Điếm, đều có niên đại hơn hai ngàn năm. Dù ai viết, lời trong sách vẫn là một giọng: ngắn, chậm, mà càng ngẫm càng sâu. Ở Việt Nam, bản dịch quen thuộc nhứt là bản Nguyễn Hiến Lê chú dịch, Văn Hóa Thông Tin, năm 1994, kèm hơn trăm trang giới thiệu học thuyết của Lão Tử.

Đức cao nhứt như nước

Chương tám mở đầu bằng câu đã dẫn: “Thượng thiện nhược thủy. Thủy thiện lợi vạn vật nhi bất tranh.” Nghĩa là đức cao nhứt như nước: nước làm lợi cho vạn vật mà không tranh với ai. Nước chảy xuống chỗ thấp, chỗ người ta chê mà ở; ấy vậy mà ruộng nhờ nước mới có lúa, sông nhờ nước mới có cá, người nhờ nước mới sống được. Nước không giành chỗ cao, không khoe công, mà thiếu nó thì không vật gì sống nổi. Lão Tử còn nói thêm: người sống như nước thì ở thì chọn chỗ lành, lòng thì sâu như vực, nói thì giữ chữ tín, làm việc thì liệu sức, cử động thì đúng lúc. Chỉ một điều: không tranh, nên không ai chê trách được.

Nước còn dạy một bài nữa: mềm thắng cứng. Chương bảy mươi sáu viết: người sinh ra mềm mại, chết đi mới cứng đơ. Cây non mềm mà sống, cây khô cứng mà gãy. Nước mềm tới mức nắm không được, ấy vậy mà đá cũng mòn vì nước chảy ngày này qua ngày khác — người mình có câu “nước chảy đá mòn” cũng từ lẽ ấy. Sức mạnh của nước không nằm ở chỗ nó cứng, mà ở chỗ nó bền: không đối đầu, không gồng mình, chỉ chảy hoài, chảy mãi, rồi đá cũng phải nhường.

Vô vi: không phải ngồi không

Từ hình ảnh nước, Lão Tử đưa ra chữ “vô vi”: “Đạo thường vô vi, nhi vô bất vi” — Đạo thường không làm gì, mà không gì không làm được, chương ba mươi bảy. Nghe qua dễ hiểu lầm là ngồi không, mặc kệ đời. Thiệt ra vô vi là làm mà không gượng ép, không cưỡng lại lẽ tự nhiên của việc. Người làm vườn biết cây nào ưa nắng, cây nào ưa râm, thì cứ theo tính cây mà chăm, cây lớn khỏe hơn là ngày nào cũng bứng lên coi rễ đã dài chưa. Người dạy con cũng vậy: càng la hét bắt con phải giỏi ngay, con càng sợ học; để con được làm việc vừa sức, khen đúng lúc, con tự muốn học. Trong khi ấy, người làm việc mà cứ gồng mình cho xong cho nhanh, việc xong mà người kiệt, lần sau nhìn việc đã ngán. Vô vi là cái khôn của người biết đâu là sức mình, đâu là lúc của việc — làm đúng phần mình, còn lại để việc tự chín.

Tượng đá ngàn năm, lời dạy mềm như nước

Ở núi Thanh Nguyên, thành Tuyền Châu, tỉnh Phúc Kiến, có pho tượng Lão Tử tạc vào đá từ thời Tống, cao hơn năm thước rưỡi, rộng tám thước — tượng đá Đạo giáo lớn nhứt còn lại ở Trung Hoa. Pho tượng ngồi yên, tay đặt trên gối, mắt nhìn xa, râu dài, mặt hiền. Người ta khắc ông vào đá, thứ cứng nhứt, để nhớ một người dạy sống mềm như nước. Cái nghịch lý ấy cũng là cả cuốn Đạo Đức Kinh: muốn bền thì phải mềm, muốn cao thì phải chịu ở thấp, muốn được việc thì đừng tranh việc.

Ngày nay, người ta hay đo nhau bằng ai nhanh hơn, ai cao hơn, ai thắng ai. Lão Tử thì chỉ tay xuống dòng nước: cứ chảy, cứ lợi cho người, cứ ở chỗ thấp mà không oán. Nước không thắng ai, mà cuối cùng không ai thắng được nước. Sống được như vậy, có lẽ là đã học xong bài học hai ngàn năm của ông già giữ kho sách.