Khắc kỷ: việc trong tay mình thì lo, việc ngoài tay thì thôi

Có những ngày bực dọc không vì chuyện lớn, mà vì chuỗi chuyện nhỏ ngoài tầm tay: kẹt xe giữa trưa nắng, một câu nói khó nghe của người trên, giá hàng ngoài chợ nhích lên mà lương thì đứng yên. Người ta giận, rồi giận lây sang cả buổi chiều, cả bữa cơm tối. Ấy vậy mà, cách đây gần hai ngàn năm, đã có người dạy một cách gỡ nút rất giản dị: chia đời ra làm hai phần, phần trong tay mình và phần ngoài tay mình, rồi chỉ lo phần trong tay.

Một câu mở đầu cuốn Sổ tay

Người dạy câu ấy là Epictetus, triết gia phái Khắc Kỷ ở La Mã. Ông từng làm nô lệ, sau được trả tự do, rồi mở trường ở thành Nicopolis. Ông không viết sách; học trò Arrian ghi lời thầy thành bộ Luận đàm, rồi rút gọn thành cuốn Sổ tay Enchiridion. Câu mở đầu cuốn Sổ tay ấy tới nay vẫn được nhắc lại nhiều nhứt: có việc thuộc về ta, có việc không thuộc về ta.

Thuộc về ta là phán đoán, ý muốn, sự ưa ghét, và nói gọn, mọi hành động do mình chọn. Không thuộc về ta là thân thể, của cải, tiếng tăm, chức vụ, và mọi việc không do mình chọn. Lầm lẫn tai hại nhứt, ông nói, là tưởng việc người khác cũng là việc mình: muốn người khen, muốn trời đừng mưa, muốn con sống mãi không đau bịnh. Càng níu những thứ ngoài tay, lòng càng bị lôi đi.

Ông vua ngồi trên ngai mà vẫn phải tự nhắc mình

Ở đầu bên kia của xã hội La Mã, một ông vua cũng học cùng bài học. Marcus Aurelius lên ngôi năm 161, trị vì tới năm 180, giữa lúc đế quốc đánh nhau liên miên và dịch bịnh lan tràn. Ông viết những dòng tự nhắc mình bằng tiếng Hy Lạp, trong lều quân bên sông Danube, không định in thành sách. Về sau người ta gom lại thành cuốn Suy tưởng, Meditations.

Được biết, mỗi buổi sáng ông tự dặn: hôm nay ta sẽ gặp kẻ vô ơn, kẻ ganh ghét, kẻ lỗ mãng. Ông dặn vậy không phải để ghét người ta trước, mà để khỏi ngỡ ngàng khi gặp. Người làm vua, quyền lực gần như không giới hạn, mà vẫn phải tập mỗi ngày một điều: đừng đòi đời phải chiều theo ý mình. Nếu người đứng trên đỉnh quyền lực còn phải tự nhắc mình buông bớt, thì người thường càng không nên ôm hết mọi chuyện vào lòng.

Đem về đời nay: thử chia một ngày ra làm hai

Bài học xưa đem về đời nay vẫn dùng được, vì đời nay cũng chỉ có hai loại việc. Kẹt xe là việc ngoài tay; còn trong xe mà nóng ruột, bấm còi, chửi thầm, hay mở nhạc nghe cho yên, là việc trong tay. Con thi điểm thấp là chuyện đã rồi; còn ngồi xuống hỏi con vướng chỗ nào, rồi cùng con ôn lại, là việc trong tay. Giá xăng lên, giá vàng xuống, lời thiên hạ khen chê: nghe thì nghe, nhưng không việc nào chờ mình gật đầu mới xảy ra.

Vả lại, cách tập cũng giản dị. Buổi sáng, trước khi ra khỏi nhà, tự hỏi: hôm nay việc nào dễ làm mình bực, và phần nào trong đó thuộc về mình? Buổi tối, rà lại một lần: hôm nay mình đã phí sức vào việc ngoài tay ở chỗ nào? Chỉ cần làm đều vài tuần, cái khoảng lặng giữa chuyện xảy ra và cơn giận bùng lên sẽ dài ra một chút. Mà khoảng lặng ấy, theo góc nhìn của trang, mới là chỗ con người thật sự làm chủ đời mình.

Chỗ dễ hiểu lầm: buông không phải là mặc kệ

Có người nghe tới đây sẽ hỏi: vậy là mặc kệ hết sao, ai làm gì thì làm? Không phải vậy. Người nông dân vẫn cày, vẫn tưới, vẫn bắt sâu; chỉ có mưa là ông không ra lệnh được, nên ông không ngồi giận trời. Người cha người mẹ vẫn dạy con hết lòng; chỉ có đường con chọn sau này là con tự bước, nên cha mẹ không thể sống thay con. Khắc Kỷ không dạy bỏ việc, mà dạy dồn sức vào đúng chỗ: làm hết phần mình, rồi thản nhiên với phần còn lại. Làm ít đi một mối lo ngoài tay, là còn sức cho một việc trong tay.

Đời không bớt sóng gió chỉ vì ta đọc vài trang triết học. Kẹt xe vẫn kẹt, người khó chịu vẫn khó chịu, giá cả vẫn lên xuống. Nhưng tay lái thì vững hơn, vì người cầm lái đã biết đâu là việc mình, đâu là việc của trời, của người, của thời thế. Và có lẽ đó là món quà lớn nhứt mà hai ngàn năm triết học để lại cho người đời nay: không phải một phép màu đổi đời, mà một cách nhìn đổi lòng.