Lời nói dối có hệ thống — bản chất thật của chủ nghĩa cộng sản

Bài luận đề này mở đầu bằng ngôn ngữ học, và đó là một mở đầu đáng giá: tác giả giới thiệu hai chữ tiếng Ba Lan mà ông cho là tiếng Anh không sao dịch nổi. “Zakłamanie” là trạng thái dối trá toàn diện, lan tỏa và ăn sâu vào xã hội — một xã hội bão hòa dối trá tới mức sự thật gần như không thể tiếp cận được nữa. “Obłuda” là sự giả đạo đức sâu sắc mang tính trình diễn: khoảng cách giữa điều được rao giảng và điều thật sự làm, chiếc mặt nạ đeo lâu đến mức bắt đầu tưởng là mặt thật. Hai chữ ấy, theo tác giả, là nhiên liệu của cái ông gọi là Lời Nói Dối Có Hệ Thống.

Bằng lời của trang, cơ chế của cỗ máy được mô tả như sau. Nó không phải tuyên truyền thông thường, mà là một thực tại được quản lý, trong đó chính các phạm trù tư duy bị làm hư hỏng có chủ ý: năng suất bị đổi tên thành bóc lột, trật tự bị đổi tên thành phát-xít, kháng cự bị đổi tên thành thù hận — và một dân tộc không còn gọi đúng tên được sự bóc lột thì không thể chống lại nó; đó là thiết kế, không phải tác dụng phụ. Ở cốt lõi, hệ thống thực hành “tuyển chọn ngược”: đề bạt những kẻ cơ hội tham vọng, những kẻ cuồng tín ý thức hệ và những kẻ tuân thủ, trong khi người trung thực và người có năng lực bị gạt ra lề hoặc bị tiêu diệt — tài năng, liêm chính và năng suất trở thành gánh nặng. Từ đó tác giả trả lời câu hỏi vì sao ý thức hệ ấy không chết năm 1989: nó đột biến, di cư, và bám rễ vào chính các định chế của nền văn minh nó từng quyết tiêu diệt; dưới một hệ thống dối trá được định chế hóa, kẻ trung thành được đề bạt và người trung thực bị đẩy ra, cho tới khi định chế đầy ắp những người được tuyển chọn chính vì sự không đáng tin cậy của họ. Phương thức ngày nay đã đổi — xe tăng và trại cải tạo thì thô bạo và dễ thấy; nay nó không tịch thu mà gây mất ổn định: khủng hoảng được sản xuất, sợ hãi được thổi phồng, và trong cơn hoảng loạn, những chuyển giao quyền lực diễn ra mà thời bình không ai chấp nhận nổi. Nhưng thiệt hại sâu nhứt, theo bài viết, chưa bao giờ chỉ nằm ở ý thức hệ — nó nằm ở con người: những thói quen tư duy được tạo ra qua hàng thập niên sống trong hệ thống dối trá không bốc hơi theo một cuộc đổi chánh phủ.

Trang khép loạt sưu tầm của tác giả Ba Lan này bằng chính bài viết gai góc nhứt của ông, và giới thiệu nó với trọn bối cảnh: đây là tiếng nói của một người thuộc dân tộc đã sống qua hệ thống ấy bằng da thịt — Ba Lan là một trong những nơi hiểu “zakłamanie” không qua sách vở. Người đọc có thể tranh luận về mức độ mà tác giả áp khung này cho phương Tây hôm nay; nhưng hai chữ Ba Lan kia, một khi đã học được, rất khó quên — và chúng cho ta một cách gọi tên chính xác cho một cảm giác mà nhiều người từng có mà chưa từng gọi tên được.

Đọc toàn văn bản dịch tại Sài Gòn Tân Văn: Lời nói dối có hệ thống — Bản chất thật của chủ nghĩa cộng sản.