«Thượng đế đã chết» — lời cảnh báo không ai nghe

Luận đề này xoay quanh một câu nói bị hiểu lầm nhiều nhứt của triết học hiện đại. Khi Nietzsche viết “Thượng đế đã chết”, theo cách tác giả đọc, đó không phải tiếng reo mừng của kẻ vô thần thắng trận mà là một lời cảnh báo: nền móng siêu việt từng đỡ cho toàn bộ hệ giá trị của một nền văn minh đã sụp, và cái sụp ấy sẽ mất hàng thế kỷ mới hiện hết hậu quả. Điều đầu tiên ùa vào khoảng trống, theo bài viết, là những tôn giáo thay thế mang kiến trúc tôn giáo mà không có nền móng: các phong trào thế tục hôm nay vẫn có tội tổ tông của riêng chúng (gọi là đặc quyền), có nghi thức xưng tội, có miền đất hứa và kẻ thù giai cấp — cùng một kiến trúc, chạy bằng “vốn đạo đức đánh cắp” từ chính nền văn minh mà chúng tuyên bố đã vượt qua.

Bài viết cũng gọi Nietzsche là triết gia bị đánh cắp nhiều nhứt lịch sử: người em gái lấy bản thảo của ông sau khi ông suy sụp và biên tập chúng theo hướng phục vụ Đức Quốc xã; khái niệm Übermensch bị hiểu thành ưu việt chủng tộc, trong khi điều ông muốn nói là con người biết tự vượt qua về mặt đạo đức; ngành công nghiệp sách self-help lấy “Ý chí Quyền lực” làm khẩu hiệu động viên; giới học thuật lấy thuyết phối cảnh làm chủ nghĩa tương đối. Không ai, theo tác giả, chịu lấy điểm chính: khi không còn giá trị nào bén rễ sâu hơn sở thích chánh trị, ý chí quyền lực sinh ra không phải vĩ đại mà là man rợ. Hai khái niệm được bài viết nâng lên làm thấu kính đọc thời nay: “ressentiment” — đạo đức của kẻ yếu, trong đó đức hạnh được định nghĩa là bất cứ thứ gì kẻ mạnh không có: nhân tài thành đáng ngờ, xuất sắc thành đặc quyền, thành tựu thành điều phải xin lỗi — một mô tả viết năm 1887 mà tác giả cho là đang chạy hết tốc lực trong văn hóa đương thời; và “Con người Cuối cùng” — sinh vật ở cuối lịch sử, đã “phát minh ra hạnh phúc” và chớp mắt: ấm áp, an toàn, thoải mái và hoàn toàn rỗng, hình ảnh mà tác giả nối thẳng tới chuyên chế mềm của Tocqueville đi tới kết luận sinh học của nó.

Trang giới thiệu bài này vì nó làm được việc khó: biến một triết gia khét tiếng khó đọc thành một bộ câu hỏi dùng được ngay — phong trào nào quanh ta đang vận hành như một tôn giáo không tự nhận? Sự phẫn nộ nào đang thay thế cho ý nghĩa mà người ta không tự tạo ra được? Dĩ nhiên, Nietzsche là lãnh địa bị tranh giành khốc liệt và bài viết này là một cách đọc có lập trường; người đọc nên coi nó như một lăng kính được mài sắc — soi vào thời đại thì thấy rõ lạ thường, nhưng lăng kính nào cũng có độ cong của nó.

Đọc toàn văn bản dịch tại Sài Gòn Tân Văn: «Thượng đế đã chết» — Lời tiên tri không ai nghe.