Rousseau — ông tổ của Woke

Luận đề này bắt đầu bằng một tố cáo về lai lịch: hình tượng “dã nhân cao quý” — con người nguyên thủy trong sạch, sống hòa hợp với thiên nhiên trước khi văn minh làm hư — không phải là quan sát nhân học. Rousseau chưa từng gặp một người như thế; ông bịa ra nó từ chiếc ghế bành ở Paris, suy diễn từ những ghi chép du hành về các dân tộc ông chưa từng thăm. Theo tác giả, dã nhân cao quý là một vũ khí chánh trị: cây gậy để đánh văn minh, vung lên bởi một người đang sống thoải mái ngay bên trong nền văn minh ấy.

Nhưng khái niệm mà bài viết coi là nguy hiểm nhứt của Rousseau là “Ý chí chung” — General Will. Nó không phải ý chí thật sự được bày tỏ của những con người thật; nó là ý chí sâu xa hơn, ý chí mà người ta “đáng lẽ” có nếu họ được khai sáng đúng đắn. Hiểm họa nằm ngay trong định nghĩa: kẻ nào tự cho mình biết Ý chí chung ấy là gì thì có thể làm bất cứ điều gì nhân danh nó. Robespierre đã biết nó và cho ra Thời kỳ Khủng bố; Marx thế tục hóa nó thành tính tất yếu lịch sử; và theo tác giả, các định chế cấp tiến hôm nay cũng biết nó — đó là lý do họ có thể gạt bỏ đa số dân chủ, bịt miệng bất đồng và ép buộc ngôn từ, trong khi vẫn khăng khăng mình đại diện cho lợi ích thật của nhân dân. Sợi dây, theo bài viết, chưa từng đứt: chỉ cần thay “văn minh” bằng một danh từ phản diện mới, thay dã nhân cao quý bằng một cộng đồng bị gạt ra lề mới, thay Ý chí chung bằng “trải nghiệm sống” — là có đủ hệ điều hành của chủ nghĩa cấp tiến đương thời; phần mềm vẫn y nguyên. Voltaire, đối thủ cùng thời, được dẫn là người đã nhìn thấu từ sớm: Rousseau làm cho chủ nghĩa nguyên thủy trở nên đáng kính về mặt trí thức, và cho các tầng lớp sung túc của mọi thế hệ một cách phô trương đức hạnh bằng việc lên án nền văn minh đã sinh ra họ — từ bên trong nó, không tốn kém gì. Bài viết khép bằng một chi tiết đời tư khó quên: Rousseau gửi cả năm đứa con vào trại mồ côi Paris, rồi viết Émile — một trong những cuốn sách có ảnh hưởng nhứt về giáo dục trong lịch sử Tây phương — mà không hề thấy mâu thuẫn.

Trang giới thiệu bài này như một bài phả hệ tư tưởng đáng đọc, đồng thời ghi rõ tính luận chiến của nó: các nhà nghiên cứu Rousseau sẽ tranh cãi nhiều điểm, và di sản của ông còn những mạch khác nhân bản hơn mà bài viết cố tình không nhắc. Nhưng câu hỏi cốt lõi mà bài đặt ra là một câu hỏi thật và rất khó: ai được quyền nói thay cho “ý chí thật” của nhân dân — và khi có người tự phong mình làm phát ngôn viên của nó, ta nên kiểm chứng bằng cách nào? Giữ câu hỏi ấy trong đầu là đủ lý do để dành bài này.

Đọc toàn văn bản dịch tại Sài Gòn Tân Văn: Rousseau — Ông tổ của Woke.