Kẻ ngốc hữu dụng: lịch sử tự nhiên của một loài

Bài luận đề này có một hình thức rất lạ: tác giả viết về “kẻ ngốc hữu dụng” như viết một chuyên khảo sinh học — quan sát “mẫu vật” trong môi trường tự nhiên của nó, ghi lại vòng đời của nó qua ba hồi. Cụm từ này thường được gán cho Lenin, chỉ những người phương Tây chân thành tiếp tay cho một dự án chánh trị mà họ không hiểu hết, và theo tác giả, độ chính xác lạnh lùng của Lenin nằm ở chỗ: kẻ ngốc hữu dụng không phải đối tác của dự án — nó là hạ tầng.

Bằng lời của trang, cơ chế được mô tả như sau. Mẫu vật thường “phát hiện ra Đại Nghĩa” ở tuổi 18 tới 24, thường trong môi trường đại học, và thường qua lây lan xã hội hơn là qua suy luận độc lập. Đại Nghĩa đổi tên theo từng thế hệ — cảm tình với Liên Xô, chủ nghĩa thế giới thứ ba, lý thuyết hậu thuộc địa, các oán giận bản sắc của năm nay — nhưng cấu trúc không đổi: thế giới được chia sạch sẽ thành kẻ áp bức và người bị áp bức, một giai cấp phản diện được chỉ định sẵn, và một vai “đồng minh giác ngộ” dành cho mẫu vật. Phần thưởng cảm xúc đến ngay và hậu hĩnh: cảm giác thuộc về một tập thể, cảm giác sáng suốt về đạo đức, hơi ấm của kẻ tỉnh thức giữa đám đông ngủ mê. Điều mẫu vật không nhận ra là giá trị của nó đối với những kẻ điều hành: sự chân thành. Những kẻ hoài nghi điều hành chiến dịch không tự đóng được vai này — hoài nghi thì lộ; cần tín đồ thật sự, người dịch cơn thèm khát quyền lực thô thành ngôn ngữ công lý và làm cho kẻ săn mồi trông như kẻ từ bi, bằng niềm tin chân thành đủ sức thuyết phục người khác. Và hồi ba của vòng đời là hồi u sầu mà mẫu vật hiếm khi lường trước: khi dự án đã tiến đủ xa, khi các định chế đã bị chiếm và cửa sổ tranh luận đã dịch đủ, kẻ ngốc hữu dụng trở nên bất tiện — nó biết quá nhiều về giai đoạn đầu, có bạn bè ở phía bên kia đường nứt mới, đôi khi còn giữ những nguyên tắc bất tiện. Cách mạng khi đã “công nghiệp hóa” thích mẫu mới hơn: viên chức trung thành trọn vẹn, không ký ức lý tưởng nào làm phức tạp lòng trung thành. Bài viết cũng ghi lại cái nhìn của người Đông Âu — những người đã trả bằng da thịt và hàng thập niên để hiểu cơ chế này — đối với sự ngây thơ của phương Tây: họ coi đó không phải vô tội, mà là một thứ dốt nát có lỗi khoác áo đức hạnh, bởi nó chỉ tồn tại được trong những xã hội đủ an ninh để hậu quả của việc hiểu sai quyền lực vẫn còn là chuyện trừu tượng của người khác.

Trang giới thiệu bài này với một điều kiện đọc quan trọng: “kẻ ngốc hữu dụng” là một cụm từ luận chiến, và nó chỉ có ích khi ta dám áp chiếc khung của nó cho mọi phía — kể cả phía mình đang đứng. Dùng nó như nhãn dán cho đối thủ thì dễ và vô ích; dùng nó như câu hỏi tự kiểm — mình đang làm hạ tầng cho dự án của ai, và sự chân thành của mình đang được ai định giá — mới là cách đọc mà bài viết, dù lạnh lùng, thật sự đáng để dành.

Đọc toàn văn bản dịch tại Sài Gòn Tân Văn: Kẻ ngốc hữu dụng: lịch sử tự nhiên.