Ba làn sóng đã đánh chìm văn minh Tây phương

Bài viết này là phần giới thiệu tư tưởng của Leo Strauss — một trong những triết gia chánh trị có ảnh hưởng sâu nhứt thế kỷ 20 — qua lăng kính của một câu lạc bộ sách. Luận đề trung tâm: “tính hiện đại” không đến một lần, mà đến theo ba làn sóng nối tiếp, và mỗi làn sóng làm xói mòn thêm nền móng mà làn sóng trước còn giữ lại.

Làn sóng thứ nhứt mang tên Machiavelli. Trước ông, theo cách Strauss đọc lịch sử tư tưởng, mọi chánh trị đều đặt trên một câu hỏi: đời sống tốt là gì? Plato nói chánh trị nhắm tới sự hòa hợp của cộng đồng qua công lý; Aristotle nói con người phát triển viên mãn bằng hành động đức hạnh theo Điều Thiện; chánh trị Kitô giáo đồng ý và đặt Điều Thiện nơi Thiên Chúa. Machiavelli nhổ bật tất cả: ông tách chánh trị khỏi đạo đức, cho rằng việc của người cầm quyền là duy trì quyền lực, và bậc quân vương phải biết làm cả điều ác lẫn điều thiện khi cần. Các triết gia Khai sáng như Hobbes đẩy thêm một bước: con người làm chánh trị chỉ để bảo vệ quyền cá nhân và sự an ninh của mình. Chánh trị từ đó rời bỏ câu hỏi về Điều Thiện và trở thành kỹ thuật xã hội — Strauss than thở rằng vấn đề chánh trị đã trở thành vấn đề kỹ thuật, và mục đích của nó bị hạ thấp thảm hại: từ xây dựng cộng đồng và rèn đức hạnh, thoái hóa thành lãnh địa của quyền lực và thao túng. Làn sóng thứ hai gắn với Kant và Rousseau: Kant đặt nền đạo đức trên lý tính của chính con người — chuẩn mực không còn nằm trong tự nhiên hay nơi thần linh, mà trong ý chí lý tính nội tâm; trớ trêu thay, sự chuyển vào nội tâm ấy làm đạo đức dễ tổn thương trước tương đối luận, vì nếu chân lý ở trong ta, ta dễ thành tác giả của chính đạo đức của mình. Rousseau đẩy bước ngoặt ấy xa hơn: con người vốn thiện nhưng bị xã hội làm hư — “con người sinh ra tự do, nhưng ở đâu cũng mang xiềng xích” — và cảm xúc nội tâm được đặt lên trên mọi chuẩn mực bên ngoài. Làn sóng thứ ba, gắn với Nietzsche và chủ nghĩa lịch sử, hoàn tất quá trình khi ngay cả lý tính cũng mất ngôi chuẩn mực — phần này bài viết để người đọc theo tiếp trong toàn văn.

Trang giới thiệu bài này vì nó nén năm thế kỷ tư tưởng vào một sơ đồ có thể cầm tay mà đi: mỗi khi thấy chánh trị bị bàn như thuần túy kỹ thuật quản lý, hay đạo đức bị bàn như sở thích cá nhân, ta biết mình đang đứng ở làn sóng thứ mấy. Người đọc không cần theo trường phái Strauss mới hưởng lợi từ bài viết — chỉ cần chịu khó đi ngược dòng một lần, để thấy những điều “hiển nhiên” của thời nay từng là những lựa chọn có lai lịch hẳn hoi.

Đọc toàn văn bản dịch tại Sài Gòn Tân Văn: Ba làn sóng đã nhấn chìm hiện đại.