Epicurus: muốn ít lại, sống vui hơn

Buổi sáng mở điện thoại ra, người ta đã thấy món đồ mới cần mua, chỗ ăn mới cần tới, và một người xa lạ sống sung túc hơn bao người. Chiều về, túi vẫn đầy những thứ mua tuần trước mà lòng vẫn thấy thiếu. Ấy vậy mà, cách đây hơn hai ngàn năm, đã có người chỉ ra cái vòng luẩn quẩn ấy: càng chạy theo cái muốn, càng thấy thiếu; muốn ít lại, lòng mới rộng ra.

Người ấy là Epicurus, triết gia Hy Lạp sống vào khoảng năm 341 tới năm 270 trước Công nguyên. Vào khoảng năm 306 trước Công nguyên, ông trở về thành Athens, dọn về khu vườn của mình mà dạy học chung với bạn bè và học trò. Người đời sau gọi trường của ông là Khu Vườn. Trong Vườn, mọi người ăn những bữa cơm đạm bạc, trò chuyện thong thả, không màng danh lợi. Được biết, trong Vườn có cả nữ học trò, chuyện hiếm thấy ở các trường triết thời ấy.

Bốn liều thuốc cho lòng bất an

Học trò đời sau gom lời thầy thành bốn câu ngắn, gọi là bốn liều thuốc. Một là, đừng sợ thần thánh: thần thánh nếu có thì cũng sống an vui, không rảnh tay ban phúc hay giáng họa cho người đời. Hai là, đừng sợ chết: khi người ta còn sống thì chết chưa tới, khi chết tới thì người ta không còn nữa, vậy có gì mà sợ. Ba là, điều tốt thì dễ kiếm: một bữa ăn no, một chỗ ngủ yên, một người bạn tốt, không thứ nào xa vời. Bốn là, điều khổ thì chịu được: đau đớn dữ dội thường qua mau, đau dai dẳng thường nhẹ, còn lòng bất an thì có thể gỡ bằng suy xét.

Muốn nào cần, muốn nào thừa

Từ bốn câu ấy, Epicurus chia cái muốn của người đời ra làm ba loại. Loại thứ nhứt, vừa hợp tự nhiên vừa cần thiết: ăn khi đói, uống khi khát, có chỗ che mưa nắng, có bạn bè để nương tựa. Loại thứ hai, hợp tự nhiên nhưng không cần thiết: ăn ngon hơn, mặc đẹp hơn, nhà rộng hơn — có thì vui, không có cũng không khổ. Loại thứ ba, vừa không hợp tự nhiên vừa không cần thiết: muốn giàu vô hạn, muốn ai cũng khen, muốn quyền cao hơn người. Loại này càng đuổi càng xa, vì nó không có điểm dừng.

Đem ba loại muốn ấy soi vào đời nay, nhiều thứ tưởng là cần hóa ra chỉ là muốn thừa. Điện thoại còn dùng tốt mà vẫn thèm đời mới, chỉ vì người quanh mình đã đổi. Nhà ở vừa đủ mà vẫn muốn lớn hơn, chỉ vì sợ thua chị kém em. Một món đồ mua về chưa kịp vui đã thấy chán, rồi lại muốn món khác. Trong khi ấy, những thứ thuộc loại thứ nhứt — một bữa cơm nóng, một giấc ngủ yên, một người bạn nghe người ta nói hết câu — lại ít khi được chăm chút, vì chúng không khoe ra được.

Bạn bè là của cải lớn nhứt

Vả lại, trong mọi thứ Epicurus dạy, ông đặt tình bạn lên cao nhứt. Khôn ngoan có thể lo cho người ta nhiều thứ, nhưng không thứ nào giữ được niềm vui lâu bằng một người bạn tốt. Bạn tốt không phải là người khen người ta mọi lúc, mà là người dám nói thẳng khi người ta lầm đường, và ngồi lại khi người ta gặp hoạn nạn. Trong Vườn, bạn bè ăn chung những bữa cơm đạm bạc và nhắc nhau sống đơn sơ. Hạnh phúc, theo cách nhìn ấy, không phải là một đỉnh cao phải leo tới một mình, mà là một khu vườn phải vun xới chung với người khác.

Thử hỏi trước khi muốn

Bài học xưa đem về đời nay vẫn dùng được, vì cái muốn thừa đời nào cũng có, chỉ đổi hình dạng. Trước khi mua một món đồ hay theo đuổi một thứ danh vọng, người ta có thể tự hỏi ba câu: thiếu nó thì có khổ thật không, có nó rồi thì vui được bao lâu, và muốn nó là vì cần hay vì sợ thua người khác. Trả lời thành thật ba câu ấy, nhiều món đồ tự nhiên bớt hấp dẫn, nhiều cuộc đua tự nhiên bớt gay gắt. Tiền bạc, thì giờ và lòng dạ dôi ra, có thể dành cho loại muốn thứ nhứt: ăn một bữa cho ngon, ngủ một giấc cho yên, và gọi cho một người bạn đã lâu không gặp.

Epicurus sống đơn sơ mà không nghèo nàn, vì ông phân biệt được cái cần với cái thừa. Người đời nay có nhiều hơn ông gấp bội mà vẫn thấy thiếu, có lẽ không phải vì thiếu đồ, mà vì chưa phân biệt được hai thứ ấy. Sống vui, rốt cuộc, không phải là có đủ mọi thứ người ta muốn, mà là muốn vừa đủ những thứ thật cần — và giữ được vài người bạn để cùng ăn một bữa cơm đạm bạc mà vui.