Luật Đất đai ra nghị trường: có nhà mới rồi, sinh kế ở đâu?

Có một nghịch lý được nhắc đi nhắc lại sáng 29/10 tại nghị trường: người dân cầm đủ tiền bồi thường trên tay mà vẫn trắng tay — không phải vì tiền thiếu, mà vì cái nghề nuôi sống gia đình đã theo mảnh đất mà đi. Sáng ấy, 61 đại biểu đăng ký phát biểu về dự án Luật Đất đai (sửa đổi).

Được biết, dự thảo rút từ 16 chương, 260 điều của luật năm 2024 xuống còn 13 chương, 112 điều. Chủ tịch Quốc Hội Trần Thanh Mẫn chủ trì, Phó Chủ tịch Quốc Hội Nguyễn Hồng Diên điều hành, Bộ Trưởng Bộ Nông Nghiệp và Môi Trường giải trình. Hướng lớn của dự thảo là đổi cách nghĩ: không chỉ đền tài sản bị thu hồi, mà phải tái thiết cuộc sống cho dân sau khi dời đi.

Câu hỏi lớn nhứt buổi sáng nằm ở chữ “tốt hơn”. Đại biểu Lê Hữu Trí, đoàn Khánh Hòa, đề nghị cụ thể hóa tiêu chí “nơi ở mới bằng hoặc tốt hơn nơi ở cũ” bằng tiêu chuẩn kiểm chứng được: hạ tầng, sinh hoạt, dịch vụ công, việc làm và sinh kế lâu dài — và khu tái định cư phải chuẩn bị đủ trước khi dời dân. Đại biểu Dương Khắc Mai, đoàn Lâm Đồng, thêm rằng đánh giá nơi ở mới phải tính cả đất sản xuất, trường học và y tế.

Trong khi ấy, tranh luận về công chứng cũng nóng không kém. Dự thảo giao Chánh Phủ quy định loại hợp đồng phải công chứng, chứng thực, tùy mức độ liên thông dữ liệu về đất đai. Đại biểu Nguyễn Thị Hồng Hạnh, đoàn TP. Hồ Chí Minh, dẫn số liệu trên VNeID: 67 phần trăm ý kiến dân đề nghị giữ công chứng bắt buộc; ở tổ, 37 trong 39 ý kiến đồng tình ghi ngay trong Luật, chỉ 2 ý kiến đồng tình giao Chánh Phủ quy định. Đại biểu Đỗ Thị Việt Hà, đoàn Bắc Ninh, cho rằng lời giải trình chưa thật thuyết phục, và giao hết cho Chánh Phủ sẽ làm dự thảo vênh với Bộ luật Dân sự và Luật Công chứng.

Vả lại, hai điểm kỹ thuật cũng quyết định tiền thật của dân. Dự thảo cho phép thu hồi phần đất còn lại khi chủ đầu tư đã nhận chuyển nhượng trên 75 phần trăm diện tích hoặc trên 75 phần trăm số người có đất — đại biểu Nguyễn Thị Thu Hà, đoàn Quảng Ninh, đề nghị làm rõ điều kiện và cách trả chênh lệch khi tiền bồi thường thấp hơn bình quân giá đất đã thỏa thuận. Bảng giá đất và hệ số điều chỉnh được dùng cả để tính khoản thu lẫn tiền bồi thường, mà căn cứ điều chỉnh còn viết rộng, khiến dân và doanh nghiệp khó lường trước.

Nhìn từ ba phía, bức tranh khá rõ. Với người dân, luật hứa một điều lớn hơn tiền: cuộc sống sau khi dời nhà không thua trước — nhưng lời hứa ấy chỉ thành thật khi tiêu chí “tốt hơn” thành thước đo cụ thể, có người chịu trách nhiệm theo dõi tới cùng. Với địa phương và chủ đầu tư, luật gọn giúp dự án chạy nhanh hơn — song linh hoạt thiếu tiêu chí thì dự án dễ sa vào khiếu kiện kéo dài. Với nhà nước, siết quá chặt thì dự án đình trệ, buông quá lỏng thì dân chịu thiệt.

Sự đánh đổi nói thẳng ra như vầy: nếu luật chỉ lo cho dự án chạy nhanh, người dân trả giá bằng nghề nghiệp và cộng đồng cũ; nếu luật chỉ lo giữ nguyên thủ tục cũ, đất đai tiếp tục kẹt và cả xã hội trả giá bằng cơ hội phát triển. Luật vẫn còn đang bàn, chưa phải luật đã ban hành. Nhưng thước đo quan trọng nhứt đã được nói ra buổi sáng 29/10: vài năm sau ngày dời nhà, gia đình ấy còn sống được bằng nghề gì. Một bộ luật đất đai tốt không đo bằng số điều rút gọn, mà đo bằng câu trả lời cho câu hỏi ấy.