Luật Đất đai sửa đổi: đất phải dùng thật, quyền thu hồi phải chứng minh

Một bộ luật mới dùng chưa đầy hai năm đã phải sửa gần như viết lại. Sáng 22/10, tại Kỳ họp thứ 2 Quốc hội khoá XVI, Chánh phủ đệ trình dự án Luật Đất đai (sửa đổi); ông Phan Văn Mãi, Chủ nhiệm Uỷ ban Kinh tế và Tài chính, trình bày báo cáo thẩm tra. Dự thảo rút gọn mạnh: từ 16 chương, 260 điều của luật năm 2024 xuống còn 13 chương, 112 điều, thể chế hoá Nghị quyết 21-NQ/TW của Trung ương. Và có một mốc cứng phía sau: luật phải ban hành trước 1/3/2027, vì các nghị định phân cấp tháo gỡ vướng mắc chỉ có hiệu lực tới 28/2/2027 — chậm là rơi vào khoảng trống pháp lý.

Một đầu của dự thảo siết người giữ đất. Đất dự án không dùng hoặc chậm đưa vào sử dụng sẽ bị thu một khoản tiền luỹ tiến theo thời gian vi phạm — để càng lâu, trả càng nặng; quá 60 tháng chưa đưa đất vào sử dụng thì Nhà nước thu hồi. Cách làm này nối thẳng với đề xuất đánh thuế đất bỏ hoang 0,2% mà trang đã điểm trước đây: từ đánh thuế, sang thu tiền luỹ tiến, rồi thu hồi — thông điệp chung là đất không còn là thứ mua để đó chờ thời.

Đầu kia, dự thảo siết chính quyền. Cơ quan thẩm tra đề nghị: thu hồi đất để phát triển kinh tế–xã hội phải đáp ứng điều kiện “đủ” là thật sự cần thiết, chớ không chỉ cần lọt vào một danh mục liệt kê sẵn — nhắm tránh lạm dụng, nhứt là với dự án kinh doanh và đất ở. Tư duy bồi thường cũng đổi: từ “bồi thường tài sản bị thu hồi” sang “tái thiết cuộc sống cho người dân”, với tái định cư tại chỗ, hoán đổi diện tích trong cùng thửa hoặc thửa khác cùng xã, và yêu cầu nơi ở mới, sinh kế mới phải khá hơn lên.

Sự đánh đổi nằm ở cả hai phía: siết quá tay, những dự án thật sự cần đất sẽ chậm lại; lỏng tay, nạn thu hồi tràn lan và đất bỏ hoang đều quay về. Điều đáng theo dõi nhứt trong những tháng tới không nằm ở con số 112 điều, mà ở chỗ bốn chữ “thật sự cần thiết” sẽ được lượng hoá ra sao trong văn bản hướng dẫn — vì với người dân có đất, luật tốt hay không rốt cuộc đo bằng đúng khoảnh khắc nhà mình bị gọi tên.