Chợ nổi Cái Răng: cái chợ không cần sạp, chỉ cần cây bẹo

Bốn giờ sáng, khi bờ còn tối, mặt sông Cần Thơ đã rộn tiếng máy ghe. Từng chiếc ghe chở đầy trái cây, rau củ từ các vườn trong vùng xuôi về một khúc sông gần cầu Cái Răng, cách trung tâm thành phố Cần Thơ chừng sáu cây số, rồi neo lại san sát nhau. Không có sạp, không có mái che, không có bảng hiệu. Cả cái chợ họp ngay trên mặt nước, mua bán xong là ghe nổ máy đi, mặt sông lại trống như chưa từng có chợ.

Một cái chợ họp trên mặt nước

Chợ nổi Cái Răng thành hình từ đầu thế kỷ hai mươi, khi đường sông còn là đường đi lại và buôn bán chủ yếu của miền Tây. Lúa gạo, trái cây, rau củ từ các vườn muốn ra tới phố phải đi bằng ghe, và những khúc sông thuận tiện neo đậu tự nhiên thành chỗ họp chợ. Tên Cái Răng, theo cách giải thích được nhắc nhiều, bắt nguồn từ tiếng Khmer “karan”, nghĩa là cà ràng, cái bếp lò đất nung mà cư dân vùng này xưa kia làm và buôn bán. Cách giải thích ấy có thể còn tranh cãi, nhưng nó hợp với một vùng đất sống bằng sông nước và nghề thủ công.

Ngày 10 tháng 3 năm 2016, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận văn hóa chợ nổi Cái Răng là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, theo Quyết định số 829. Tạp chí Rough Guide của Anh cũng xếp chợ vào danh sách mười khu chợ ấn tượng nhứt thế giới. Một cái chợ không có lấy một gian hàng cố định mà được đưa vào danh sách di sản, ấy là vì cái quý nhứt của nó không nằm ở nhà cửa, mà ở nếp buôn bán trên sông đã thành hình cả trăm năm.

Cây bẹo: bảng hiệu không cần chữ

Trên sông, tiếng rao bị tiếng máy ghe và tiếng nước nuốt mất, nên người buôn nghĩ ra một cách chào hàng không cần lời: cây bẹo. Đó là cây sào tre dài chừng ba tới năm thước, dựng ở đầu ghe, trên đỉnh treo món hàng ghe đang bán. Treo gì bán nấy: ghe treo vài trái thơm thì bán thơm, ghe treo trái bí thì bán bí, ghe treo dưa hấu thì bán dưa hấu. Người mua muốn mua món gì, chỉ cần nhìn cây bẹo mà tìm tới, khỏi hỏi, khỏi rao. Vả lại, phần đông ghe lớn ở đây bán sỉ, một lần bán là cả ghe hàng, nên người mua lẻ thường là ghe nhỏ đi gom hàng về bán lại ở chợ trên bờ.

Quanh các ghe hàng lớn còn có ghe bán đồ ăn sáng: hủ tiếu, bánh mì, cà phê kho. Cà phê kho là cà phê đựng trong cái siêu đặt trên bếp củi liu riu cho nóng suốt buổi, người mua chỉ việc ghé ghe, uống một ly rồi đi tiếp. Trong khi ấy, ghe hàng bông — ghe vừa chở hàng vừa là nhà của cả gia đình thương hồ — vẫn neo đậu dài ngày trên sông, bếp núc, phơi quần áo, con nít đi học về là leo lên ghe. Chợ nổi, vì thế, không chỉ là chỗ mua bán, mà là một xóm sống trên mặt nước.

Vì sao chợ nổi thưa dần mà vẫn còn

Ấy vậy mà, chợ nổi nay không còn đông như xưa. Khi đường bộ mở tới từng xã, cầu nối hai bờ sông, xe tải chở hàng nhanh hơn ghe, nhiều thương hồ bỏ sông lên bờ, ghe buôn thưa dần. Được biết, số ghe thương hồ nay chỉ còn chừng một nửa so với trước. Chợ vẫn họp mỗi sáng, từ bốn giờ tới chín giờ, vẫn có cây bẹo, vẫn có cà phê kho, nhưng phần rộn ràng nhứt của nó nay thuộc về những chuyến ghe chở khách đi xem chợ, hơn là ghe chở hàng đi bán.

Chợ nổi Cái Răng dạy một điều giản dị: buôn bán, suy cho cùng, không cần mặt bằng đẹp, không cần bảng hiệu lớn, chỉ cần người mua tin người bán và người bán giữ đúng món hàng mình treo trên cây bẹo. Mất cây bẹo thì chợ còn là khúc sông; giữ được cây bẹo thì khúc sông ấy vẫn là chợ, dù ghe có thưa đi bao nhiêu. Một nếp buôn bán giữ chữ tín bằng một món hàng treo cao, ấy là thứ đáng để dành, không phải vì nó xưa, mà vì nó nhắc người ta rằng mua bán tử tế bắt đầu từ chỗ nói thật mình bán cái gì.