Viết thư tay: lá thư chậm giữa thời tin nhắn tới liền

Nay, muốn nói với ai một câu, người ta chỉ cần bấm vài chữ, gửi đi trong một giây, rồi thấy hai dấu xanh báo đã đọc. Tiện thì tiện thật. Ấy vậy mà, có một điều lạ: càng nhắn nhanh, người ta càng ít nhớ mình đã nói gì, và người nhận cũng ít giữ lại được gì. Tin nhắn tới liền, trôi đi cũng liền. Trong khi ấy, một lá thư tay — viết chậm, chờ lâu, có khi cả tuần mới tới — lại là thứ người ta cất trong ngăn kéo, có khi giữ cả đời.

Từ một con tem một xu

Ngày xưa, gửi thư không rẻ, cũng không dễ. Trước năm 1840, ở nước Anh, cước thư tính theo số tờ và quãng đường, mà người nhận mới là người trả tiền. Được biết, ông Rowland Hill, người cải cách bưu chánh Anh, đề ra một cách khác hẳn vào năm 1837: người gửi trả trước một mức cước đồng đều, dán tem lên phong bì làm bằng chứng. Con tem dán đầu tiên trên thế giới, gọi là Penny Black, bán ra từ ngày 1 tháng 5 năm 1840, có giá trị từ ngày 6 tháng 5 năm ấy: một xu gửi được một lá thư dưới nửa ounce đi khắp quần đảo Anh, xa gần cùng một giá.

Con tem nhỏ ấy đổi hẳn nếp viết thư. Khi gửi thư rẻ và dễ, người bình dân cũng viết thư được, không còn chỉ là việc của nhà buôn hay quan lại. Thư trở thành cách người ta thăm hỏi nhau, báo tin nhà, tỏ tình, xin lỗi, dặn dò con cái đi xa. Một lá thư, vì thế, không chỉ là tin tức. Nó là bằng chứng rằng có người đã ngồi xuống, dành thì giờ, chỉ để nghĩ về mình.

Vì sao tay chậm mà đầu nhớ lâu

Viết tay chậm hơn gõ máy rất nhiều. Chậm, mà lại có cái lợi riêng của chậm. Năm 2014, hai nhà nghiên cứu Pam Mueller và Daniel Oppenheimer, đăng trên tập san Psychological Science, cho sinh viên nghe giảng rồi ghi chép bằng hai cách: một nhóm ghi tay, một nhóm gõ máy. Kết quả cho thấy nhóm ghi tay nhớ ý chính lâu hơn, sâu hơn, vì tay không theo kịp miệng nên buộc phải chắt lọc lại bằng lời của mình. Nhóm gõ máy chép được nhiều chữ hơn, nhưng phần lớn là chép nguyên văn, nghe qua tai rồi trôi qua tay, ít đọng lại trong đầu.

Viết thư cũng vậy. Người viết thư không thể chép lại một ý nghĩ chưa nghĩ xong. Muốn viết một câu cho ra câu, phải nghĩ trước, lựa lời, rồi mới đặt bút. Vả lại, chữ viết tay không sửa nhanh được như chữ gõ máy: viết sai thì gạch, viết hỏng thì viết lại tờ khác. Cái khó ấy bắt người viết phải chậm lại, và chính cái chậm ấy làm cho lời viết ra chín hơn, thiệt hơn.

Lá thư là một món quà có dấu tay người

Tin nhắn thì giống nhau hết: cùng một phông chữ, cùng một màn hình, gửi cho ai cũng vậy. Lá thư thì khác. Nét chữ nghiêng hay đứng, mực đậm hay nhạt, tờ giấy mỏng hay dày, cho tới vết gạch xóa còn để lại — tất cả đều mang dấu tay của người viết. Người nhận cầm lá thư là cầm được một vật mà người kia đã chạm vào, đã ngồi viết trong một buổi chiều nào đó, ở một nơi nào đó. Cho hay, có những lá thư người ta không giữ vì nội dung, mà giữ vì đó là chữ của cha, của mẹ, của một người nay đã xa.

Người xưa ở xứ mình cũng coi thư như vậy. Một lá thư đi xa, có khi mất cả tháng mới tới, người nhận đọc đi đọc lại, rồi cất kỹ, thỉnh thoảng lấy ra đọc lại. Thư không chỉ báo tin. Thư giữ lại giọng nói, nếp nghĩ, và cả tình cảm của người viết trong một lúc nào đó của đời họ. Về sau, khi người đã khuất, lá thư còn ở lại, như một tiếng nói chưa tắt.

Nay không ai bắt ai phải bỏ điện thoại để viết thư tay mỗi ngày. Điện thoại có việc của điện thoại: nhanh, tiện, báo tin gấp. Nhưng nếu có một người mình thương, một chuyện mình muốn nói cho đàng hoàng, thì một lá thư tay vẫn là cách rẻ nhứt để nói một lời cho đàng hoàng, ít nhứt một lần trong năm. Không cần giấy đẹp, không cần chữ đẹp. Chỉ cần một tờ giấy, một cây bút, và mười lăm phút ngồi yên. Viết xong, bỏ vào phong bì, dán tem, thả vào thùng thư, rồi chờ. Cái chờ ấy, kỳ thực, cũng là một phần của món quà: người nhận biết rằng có người đã nghĩ về mình đủ lâu để viết, và đủ kiên nhẫn để chờ thư tới.

Thời nào cũng vậy, lời nói nhanh thì dễ quên. Chỉ có lời viết chậm, bằng tay, mới ở lại lâu nhứt trong lòng người nhận.