Một ngày để làm lại cuộc đời

Đầu năm nay, ngồi uống cà phê với người bạn học cũ, tôi lại nghe câu nói quen: “Năm nay tao đổi việc thiệt. Chán lắm rồi.” Tôi gật đầu, vì đây là năm thứ tư liên tiếp tôi nghe đúng câu đó, gần như không sai một chữ. Anh bạn tôi không lười. Anh đi làm đều, lo cho vợ con đàng hoàng, trong nhà có việc gì cũng tới tay anh. Chỉ có điều, cái việc anh nói là chán, anh đã làm mười một năm.

Chuyện này không lạ. Chung quanh ta, ai cũng có một câu “năm nay sẽ…” như vậy. Năm nay sẽ để dành tiền. Năm nay sẽ học thêm cái nghề tay trái. Năm nay sẽ sống khác. Rồi Tết tới nơi, nhìn lại, mọi thứ nguyên như cũ, chỉ có mình là già thêm một tuổi. Thường ta tự kết tội mình thiếu kỷ luật. Nhưng ngồi nghĩ cho kỹ, kỷ luật có khi không phải là chỗ hỏng.

Cái kịch bản có sẵn

Người Việt mình, cũng như phần đông người Á Đông, ít ai lớn lên mà không mang theo một kịch bản viết sẵn: ráng học cho có bằng cấp, kiếm một chỗ làm ổn định, cỡ ba mươi tuổi thì lập gia đình, sinh con, mua được miếng đất hay căn nhà càng tốt, rồi lo cho con cái lặp lại đúng y như vậy. Kịch bản này không ai ép ta ký tên. Nó ngấm qua từng bữa cơm, từng câu dặn của cha mẹ, từng lần họ hàng gặp nhau ngày Tết.

Phải nói cho công bằng: kịch bản đó đã cứu nhiều thế hệ. Cha mẹ ta đi qua thời bao cấp, thời chạy ăn từng bữa, nên với họ “ổn định” là thứ quý nhứt đời. Một chỗ làm lương tháng đều đều, không sang nhưng không bao giờ trễ, trong mắt họ là phước phần, vì họ biết cái giá của bấp bênh là gì. Vấn đề chỉ ở chỗ: bài học của thời thiếu thốn mà đem áp nguyên xi qua thời thừa lựa chọn, thì nó bắt đầu trói người ta.

Cái trói thứ nhứt là sĩ diện. Người mình làm nhiều việc không phải vì mình muốn, mà vì sợ người ta nói. Ba mươi lăm tuổi chưa mua nhà, về quê ăn Tết là nghe hỏi. Đổi việc, lương thấp hơn để học nghề mới, họ hàng bảo dại. Làm ăn thua một lần thì câu “đã nói rồi mà” theo mình nhiều năm. Thành ra nhiều người không dám thua; mà không dám thua thì cũng không dám bắt đầu cái gì mới hết.

Cái trói thứ hai nằm ở chữ hiếu. Hiếu thảo là biết ơn, là chăm lo cho cha mẹ — điều đó không có gì phải bàn. Nhưng ở nhiều nhà, chữ hiếu bị hiểu trệch thành “đừng làm cha mẹ lo”, rồi thành “đừng làm cha mẹ buồn”, và cuối cùng thành “sống sao cho cha mẹ yên tâm, dù mình có yên hay không”. Có người ở lại một chỗ làm làm mình kiệt sức mười năm, lý do duy nhất là: bỏ việc, ba má ở nhà mất ngủ. Nghe thì có hiếu, mà nghĩ lại thì tội cho cả hai phía.

Còn một cái trói nữa, nhỏ mà dai: bóng ma “con nhà người ta”. Ta lớn lên trong câu so sánh đó; tới khi trưởng thành thì tự mình so sánh tiếp, khỏi cần ai nhắc. Bạn bè đăng hình mua nhà, đồng nghiệp cũ mở công ty, người trên mạng bằng tuổi mình đã đi nửa vòng trái đất. Ta chạy theo những cái đích đó, chạy hoài vẫn thấy thua — vì đó có phải đích của mình đâu.

Muốn biết mình muốn gì, đừng nghe — hãy nhìn

Nhà tâm lý học Alfred Adler có một ý rất đáng nhớ, đại khái là: đừng tin những gì người ta nói về mình, hãy nhìn những gì người ta làm. Việc làm không biết nói dối. Nó chỉ cho thấy đúng thứ mà một người thật sự đang theo đuổi, kể cả khi chính họ cũng không hay biết.

Nói muốn để dành tiền, nhưng lương vừa về là trả góp cái điện thoại mới — vì điện thoại cũ cầm đi gặp khách, coi không được. Nói muốn đổi nghề, nhưng ba năm rồi chưa học thêm được buổi nào, trong khi mỗi tối lướt điện thoại hai ba tiếng thì chưa bỏ sót bữa nào. Nói muốn khoẻ, mà tuần nào cũng hai ba chầu nhậu, vì từ chối thì sợ mất lòng anh em.

Mấy việc đó không chứng minh ta là người yếu. Nó chỉ cho thấy bên dưới cái mình nói là muốn, còn một cái muốn khác, mạnh hơn mà kín đáo hơn: muốn được yên, muốn được người ta vừa lòng, muốn đừng ai đánh giá mình. Cái muốn ngầm đó thắng hoài, vì nó không bao giờ ra mặt để mà thương lượng. Muốn đổi, trước hết phải kêu nó ra mặt đã.

Ở đây có một khác biệt đáng để ý. Người phương Tây hay hỏi “tôi là ai”. Người mình, thiệt ra, sống với câu hỏi khác: “tôi là ai trong mắt nhà mình, xóm mình”. Mình không sống một mình trong đầu mình; mình sống trong một mạng lưới họ hàng, làng xóm, đồng nghiệp. Bởi vậy, bỏ một thói quen thì dễ, chớ bỏ cái vai mình đã đóng mấy chục năm — vai đứa con ngoan, vai người thành đạt trong họ, vai trụ cột không được phép yếu — mới thiệt là khó. Đổi đời, với người Á Đông, khó nhứt là ở chỗ đó.

Đổi hướng, chớ không phải đập bỏ

Nhưng khó không có nghĩa là phải đập bỏ hết. Tôi không tin kiểu “bỏ hết, sống cho mình” mà nhiều sách vở bên Tây hay khuyên. Cách đó vừa không hợp với mình, vừa không cần thiết. Ghe xuồng trên sông, muốn đổi hướng, người ta đâu có nhảy xuống nước. Người lái chỉ chỉnh mũi ghe một chút, rồi chèo đều tay; đi một đỗi, hướng đã khác hẳn.

Trưởng thành, theo tôi, là tới lúc mình đủ vững để nói một câu rất khó với cha mẹ: con biết ơn đường ba má đã chọn để nuôi con lớn, nhưng từ đây, phần đường của con, con xin tự lái — sai, con chịu. Nói câu đó không phải để cãi cho thắng. Nói để từ đó mình thôi đổ thừa: đời mình ra sao là do mình, chớ không phải do ba má khó, do sếp tệ, do thời buổi. Còn chữ hiếu, hiểu lại cho đúng, là sống đàng hoàng và tự lo được cho mình, để sau này còn lo lại được cho cha mẹ bằng thực lực — chớ không phải vâng lời cả đời, rồi ôm một bụng oán trách không dám nói ra.

Vậy, một ngày ngồi lại

Nếu mỏi mệt với vòng lặp “năm nay sẽ…”, thử dành trọn một ngày: không điện thoại, chỉ giấy với bút. Không ai làm cho mình một ngày đổi đời được; một ngày chỉ đủ để nhìn cho rõ mình đang chèo về đâu. Nhưng nhìn rõ rồi, những ngày sau tự khắc khác.

Buổi sáng, viết xuống điều mình đã quen chịu đựng. Không phải chuyện lớn lao, mà là chuyện âm ỉ: chỗ làm chán mà vẫn tới mỗi ngày, tháng nào cũng hết tiền trước ngày lương, người lúc nào cũng mệt mà đêm nào cũng thức khuya. Cái gì mình chịu đựng được, mình sẽ chịu đựng suốt đời. Viết ra, là để hết chịu nổi nó.

Viết tiếp một cảnh: mâm cơm Tết năm năm nữa, nếu không có gì thay đổi. Mình ngồi đâu trong mâm đó? Nói chuyện gì, cười có thiệt không? Ba má khi đó bao nhiêu tuổi, còn khoẻ để chờ mình “khi nào ổn định sẽ…” nữa không? Câu này đau, nhưng nó đau đúng chỗ: nhiều người trong chúng ta trì hoãn, không phải vì không có khả năng, mà vì cứ tưởng thời gian của người thân là vô hạn.

Rồi viết ngược lại: một ngày thường ba năm tới, nếu mọi thứ đi đúng hướng, trông sẽ ra sao. Đừng viết những chữ lớn như “thành công” hay “tự do”. Viết cho cụ thể: sáng dậy mấy giờ, ở đâu, ngày đó làm việc gì, bữa cơm tối có mặt những ai. Bức tranh của người mình mà thiếu người thân trong đó thì chưa phải bức tranh thiệt; một đời ên mình trên đỉnh, với nhiều người Việt, cũng là một kiểu thua.

Ban ngày, đừng ngồi nghĩ tiếp. Cứ sinh hoạt bình thường, nhưng đặt ba lần nhắc: sau bữa trưa, lúc chạy xe về nhà, lúc rửa chén buổi tối. Mỗi lần chỉ tự hỏi một câu: hai giờ vừa qua, nếu có ai quay phim lại, họ sẽ kết luận mình đang muốn gì? Mình đang né điều gì, bằng chính việc mình đang làm? Việc này mình làm vì muốn, hay vì sợ ai đó thất vọng? Khó trả lời cũng được. Mấy câu hỏi đó chỉ có một việc: làm cho một ngày đừng trôi qua trong vô thức như mọi ngày — bởi một đời người, ngó lại, cũng chỉ là nhiều ngày vô thức cộng dồn.

Buổi tối, nén tất cả lại. Một câu cho con đường mình từ chối, viết sao cho đọc lên còn thấy nhói: “Tôi từ chối mười năm nữa vẫn ngồi mâm cơm Tết với cái cảm giác này.” Một câu cho con đường mình chọn, ngắn thôi, mai mốt đổi cũng không sao. Rồi rút xuống từng nấc: một năm tới, điều gì phải khác đi, để biết chắc mình đã đổi hướng? Một tháng tới, cần xong việc gì, học xong cái gì? Và sáng mai, hai việc nhỏ nào mình làm được ngay, không cần chờ động lực, không cần chờ ai cho phép?

Viết thêm một dòng chót: những thứ mình không đánh đổi. Sức khoẻ. Gia đình. Sự tử tế. Làm lại đời mình mà mất hết mấy thứ đó, thì không phải lớn lên — chỉ là lạc từ hướng này sang hướng khác.

Không có ngày nào làm lại được cả một cuộc đời; câu đó là người ta nói quá, để câu người đọc. Nhưng có những ngày, ngồi lại cho tử tế, một người thôi chèo về hướng cũ. Phần của cha mẹ là cho ta con ghe và dạy ta chèo qua khúc sông của thời họ. Phần còn lại — chọn dòng nước nào — là của mình; và cũng tới lúc, thôi trách là sông khó.

Quyết tâm đầu năm chết sớm, ít khi vì ta lười. Nó chết vì ta cứ sửa cái ngọn — dậy sớm hơn, tiêu xài chặt hơn được vài tuần — trong khi cái gốc, là mình đang sống theo kịch bản của ai, thì chưa từng được hỏi tới. Một ngày, để hỏi câu đó cho tới nơi. Vậy là đủ để bắt đầu.