Đi bộ: cách nghĩ rẻ nhứt mà ai cũng có sẵn

Mở điện thoại từ sáng, đầu đã đầy chuyện chưa gỡ: một thư khó trả lời, một quyết định chần chừ đã mấy hôm. Ngồi lì trước bàn, càng nghĩ càng rối. Ấy vậy mà, cách gỡ rối rẻ nhứt lại không nằm trên bàn, mà nằm dưới chân: đứng dậy, đi một vòng, để đầu óc tự sắp lại.

Ông giáo già và giờ đi bộ đúng như đồng hồ

Ở thành Königsberg bên xứ Phổ, triết gia Immanuel Kant sống một đời nề nếp tới mức thành giai thoại. Nhà văn Heinrich Heine kể lại: mỗi ngày, đúng ba giờ rưỡi chiều, Kant bước ra khỏi nhà, đi về phía con đường rợp bóng cây mà nay người ta gọi là Lối đi của triết gia. Hàng xóm quen tới mức thấy bóng ông là biết giờ giấc, khỏi cần coi đồng hồ. Giờ đi bộ ấy là giờ thiêng: không ai được quấy rầy, không chuyện trò làm gián đoạn. Ông đi để thở, để thân thể vận động đều đặn, rồi mới ngồi vào bàn suy xét cho ra lẽ. Quanh quẩn một thành nhỏ, vậy mà ông vẫn viết nên những cuốn sách đổi hướng triết học Âu Châu. Bước chân đều đặn nhứt, coi vậy mà nuôi được cái bền của trí óc.

Người đi bộ cô độc và mười cuộc dạo chơi

Jean-Jacques Rousseau (1712–1778) thì đi bộ theo một cách khác hẳn. Cuối đời, rời xa chốn đông người, ông viết Mộng mị của người đi bộ cô độc. Sách gồm mười bài, mỗi bài gắn với một cuộc đi dạo quanh ngoại ô Paris, bên bờ hồ, trên đảo Saint-Pierre. Ông không đi để tìm đáp án cho thiên hạ, mà để trò chuyện với lòng mình. Được biết, có lúc ngồi bên bờ nước lặng, ông thấy thời gian như ngừng trôi, lòng không còn thiếu thứ gì. Hạnh phúc ấy, ông nói, không nằm ở món đồ nào ngoài thân, mà ở cảm giác sống trọn với phút giây đang có. Đi một mình, không bạn đồng hành, không đích đến, hóa ra là cách để người ta nghe được tiếng lòng mình rõ nhứt.

Con đường cát của Darwin và bài toán ba hòn đá lửa

Charles Darwin (1809–1882) cũng có một con đường riêng. Từ năm 1842, ông dọn về nhà Down ở vùng Kent, nước Anh, ở đó suốt bốn mươi năm. Ngoài vườn, ông đắp một lối đi dài chừng bốn trăm thước, rải cát đá, uốn quanh một khoảnh rừng nhỏ. Đó là lối Sandwalk, người nhà gọi là con đường suy nghĩ của ông. Mỗi ngày, ông đi nhiều vòng trên lối ấy, sáng một bận, trưa một bận. Ở khúc quanh, ông xếp sẵn mấy hòn đá lửa; hết một vòng, ông gạt bỏ một hòn, khỏi cần đếm. Có hôm, ông tự đặt một bài toán ba hòn đá lửa: một chuyện khó nhứt, chỉ nghĩ tới khi gạt hết ba hòn thì thôi. Trong khi ấy, bao ý lớn về muôn loài, về cách loài này từ loài kia mà ra, đã thành hình ngay trên lối đi ấy, trước khi viết xuống thành sách. Con đường không dài, chuyện nghĩ cũng không vội, vậy mà đủ chỗ cho một học thuyết đổi cách người ta nhìn về sự sống.

Khoa học nay nói gì

Tới năm 2014, hai nhà nghiên cứu ở Đại học Stanford, Marily Oppezzo và Daniel Schwartz, mới đem chuyện này ra thử cho có bài bản. Họ mời 176 người tham dự, cho nghĩ ra nhiều cách dùng cho một đồ vật thường ngày, khi ngồi, khi đi bộ. Kết quả: lúc đi bộ, số ý mới lạ tăng trung bình khoảng 60 phần trăm so với lúc ngồi. Đi ngoài trời hay đi trên máy chạy bộ trong phòng kín cũng tương tự — khác biệt nằm ở bước chân, không phải phong cảnh. Vả lại, hiệu quả ấy còn vương lại một lúc sau khi người ta đã ngồi xuống. Ấy vậy mà, cũng cuộc thử ấy cho thấy một giới hạn: với bài toán chỉ có một đáp án đúng, người đi bộ làm kém hơn người ngồi một chút. Đi bộ giúp đầu óc mở ra nhiều ngả, nhưng không giúp khóa chặt vào một đáp án duy nhứt. Biết giới hạn ấy, người ta mới dùng đúng chỗ: bí ý thì đi, cần tính chặt chẽ thì ngồi.

Đem về Sài Gòn: một vòng quanh xóm cũng đủ

Không cần lối đi riêng như Darwin, cũng không cần giờ giấc cứng như Kant. Ở Sài Gòn, một vòng đi bộ có thể bắt đầu ngay trước cửa: đi chợ sớm, dạo công viên khi trời còn mát, men bờ sông lúc chiều xuống. Đi chậm, đừng vội; đừng lấp tai bằng tiếng ồn, để đầu óc có khoảng trống mà tự sắp chuyện. Đi một mình cũng tốt, vì đi chung thì miệng nói nhiều, đầu ít nghĩ. Mỗi ngày chỉ cần chừng nửa giờ, không cần giày tốt, không cần đích đến. Rồi sẽ có lúc, giữa vòng đi thứ hai hay thứ ba, chuyện vướng từ sáng tự nhiên gỡ ra. Chân đi trước, lòng theo sau — đó là triết học rẻ nhứt, mà ai cũng có sẵn, chỉ cần chịu bước ra khỏi cửa.