Ảo ảnh rổ hàng hóa

Bài viết mở đầu bằng một sự chênh lệch ai cũng cảm được mà ít ai gọi tên được: các cột mốc của một đời sống trung lưu đàng hoàng — mua được một căn nhà, lo học đại học cho con, về già không phải lo tiền thuốc — đang trượt xa dần khỏi tầm tay của các gia đình bình thường, trong khi chỉ số giá tiêu dùng chính thức vẫn được tuyên bố là “ổn định”. Theo tác giả, gốc của sự chênh lệch nằm ở chính công cụ đo: cái “rổ hàng hóa” mà các nhà thống kê dùng để tính lạm phát.

Lập luận của bài, tóm lại bằng lời của trang: lạm phát không phải là giá của một rổ hàng; khả năng chi trả là khoảng cách giữa thu nhập của một gia đình bình thường và một đời sống xứng đáng — hai thứ đó không hề giống nhau. Giá nhà tăng gấp đôi trong mười năm và học phí đại học biến thành gánh nợ cả đời là những khoản hoặc nằm ngoài rổ, hoặc bị “điều chỉnh chất lượng” cho nhẹ bớt trong thống kê. Hệ quả là một ảo ảnh nguy hiểm cho chánh sách: miễn con số phần trăm còn thấp, nhà cầm quyền tự cho mình đã làm tròn bổn phận, trong khi người dân sống trong một thực tế mà con số không chạm tới. Bài viết kết bằng những hình ảnh rất người: lạm phát thật sự là ánh mắt của người cha nhìn bảng giá nhà mà biết con mình sẽ không bao giờ mua nổi; là tiếng thở dài của người mẹ ngồi tính học phí cho con. Một nền kinh tế lành mạnh, theo tác giả, không phải nền kinh tế có chỉ số đẹp — mà là nơi một gia đình chăm chỉ còn vươn tới được một đời sống đàng hoàng.

Trang giới thiệu bài này vì nó chạm đúng một cảm giác rất phổ biến ở Việt Nam hôm nay: lương tăng theo phần trăm nghe không tệ, mà giá nhà ở các thành phố lớn đã chạy xa khỏi tầm với của chính những người có việc làm ổn định. Bài viết viết về nước Mỹ, nhưng cơ chế nó mô tả — thống kê đo giá hàng hóa hằng ngày, còn đời sống thì bị quyết định bởi nhà ở, học hành và y tế — là cơ chế chung của nhiều nước. Đọc để lần sau, khi nghe một con số “ổn định”, ta biết nên hỏi thêm câu gì.

Đọc toàn văn bản dịch tại Sài Gòn Tân Văn: Ảo ảnh rổ hàng hóa.