Dùng và lạm dụng khoa học

Bài viết bắt đầu bằng một hình ảnh tích cực: những kỹ sư chế tạo phi thuyền — với Elon Musk là gương mặt tiêu biểu — đã khôi phục hình ảnh người kỹ sư như anh hùng của tiến bộ trong mắt công chúng. Lý do, theo tác giả, nằm ở bản chất công việc của họ: họ dùng khoa học như công cụ để chế tạo, và đo kết quả bằng thành bại cụ thể. Tên lửa hoặc bay lên, hoặc nổ tung — không có chỗ cho khẩu hiệu, không có cách nào cãi lại thực tế.

Đối lập với hình ảnh ấy là thứ tác giả gọi là “khoa học” của giới quan liêu: những kết luận không bao giờ được kiểm chứng bằng thực tế, mà chỉ được bảo vệ bằng uy quyền của người nói. Trường hợp được bài viết lấy làm ví dụ điển hình là viên chức y tế Anthony Fauci thời đại dịch: nhờ danh xưng “khoa học”, những chỉ thị ảnh hưởng tới sinh kế của hàng trăm triệu người được ban ra như chân lý; và khi chúng sai, không ai phải chịu trách nhiệm, vì “đó là khoa học”. Theo tác giả, đó chính là sự lạm dụng theo cả hai chiều: lấy uy tín của phương pháp khoa học để che đậy những quyết định vốn mang tính chánh sách, rồi dùng quyền lực để bịt miệng những nhà khoa học dám bất đồng. Khoa học chân chính, bài viết nhắc, không sợ tranh luận — nó sống nhờ tranh luận; một khi chữ “khoa học” được dùng như cây gậy đánh kẻ bất đồng, thứ đó không còn là khoa học nữa mà là quyền lực khoác áo khoa học.

Bài học rút ra mà trang muốn bạn đọc mang theo rất thực dụng: hãy phân biệt người làm khoa học với kẻ nhân danh khoa học. Người kỹ sư chế tạo và viên chức ban hành chỉ thị thuộc về hai thế giới khác nhau — một bên tạo ra tiến bộ mà ai cũng nhìn thấy được, một bên tạo ra quyền lực mà ai cũng phải tuân theo. Xã hội văn minh cần cả hai, nhưng đừng bao giờ nhầm lẫn họ với nhau. Đọc bài này như một luận đề luận chiến — người đọc có quyền cân nhắc riêng về các nhân vật được nêu tên — nhưng cái khung phân biệt “kiểm chứng bằng kết quả” với “bảo vệ bằng uy quyền” là một khung đáng giữ trong đầu, dùng được cho rất nhiều chuyện ngoài phòng thí nghiệm.

Đọc toàn văn bản dịch tại Sài Gòn Tân Văn: Dùng và lạm dụng khoa học.