Gramsci — kẻ trí thức nguy hiểm nhứt thế kỷ 20

Krzysztof Szczawiński là nhà văn và nhà tư tưởng người Ba Lan, được biết đến qua loạt luận đề triết học — chánh trị đăng trên mạng xã hội X. Trong bài này, ông giải thích vì sao Antonio Gramsci — nhà tư tưởng cộng sản người Ý, viết những dòng nổi tiếng nhứt của mình trong xà lim thời phát xít — lại là nhân vật đáng sợ nhứt của thế kỷ 20 theo đánh giá của ông, đến mức tỉ phú Elon Musk từng bình luận ngắn gọn về luận đề này: “Ông ấy đã đúng.”

Luận điểm trung tâm: Gramsci cho rằng quyền lực bền vững không nằm ở họng súng mà ở cái ông gọi là quyền bá chủ văn hóa. Ai định hình được trường học, báo chí, nhà hát, nhà xuất bản và tòa án thì chánh trị sẽ tự theo sau, không cần một cuộc cách mạng bạo lực nào. Bốn mươi năm sau, nhà hoạt động Đức Rudi Dutschke đặt tên cho chiến lược ấy là “cuộc trường chinh qua các định chế”. Từ khung này, tác giả giải thích một câu đố quen thuộc: vì sao ở nhiều nước, hầu như mọi diễn viên, kí giả, thầy giáo dường như nghĩ giống hệt nhau, ngay cả khi lá phiếu của dân chúng cứ đi hướng ngược lại. Câu trả lời của ông nằm ở cỗ máy hai tay: một tay là tiền bạc và cơ hội — tài trợ, việc làm, bài điểm sách, giải thưởng, lời mời lên sóng chảy về phía những tiếng nói vừa khuôn; tay còn lại là loại trừ — kẻ không vừa khuôn thì bị cắt tài trợ, mất cơ hội, và nếu vẫn vượt qua được thì bị tẩy chay. Cái còn lại sau hai tay ấy trông giống như đồng thuận tự nhiên, nhưng thật ra là dàn dựng.

Trang giới thiệu bài này vì nó trao cho người đọc một cái khung để tự quan sát đời sống truyền thông và văn hóa ở bất cứ đâu — kể cả nơi mình đang sống: khi mọi tiếng nói lớn bỗng nghe giống nhau, câu hỏi đáng đặt ra là cơ chế chọn lọc nào đứng đằng sau, thay vì vội kết luận “ai cũng nghĩ vậy”. Cũng nói cho công bằng: đây là một luận đề luận chiến của một tác giả có lập trường rất rõ, và nó sẽ thuyết phục nhứt khi được dùng như một lăng kính để kiểm chứng — không phải như một bản án áp cho mọi định chế. Đọc với sự tỉnh táo ấy, bài viết rất đáng để dành.

Đọc toàn văn bản dịch tại Sài Gòn Tân Văn: Gramsci — Kẻ trí thức nguy hiểm nhất thế kỷ 20.