Aristotle — hệ điều hành của văn minh Tây phương

Vẫn là cây bút Ba Lan Krzysztof Szczawiński, nhưng bài này rời chánh trị hiện thời để về với triết học cổ đại. Ông gọi Aristotle là “hệ điều hành” của văn minh Tây phương: suốt hai ngàn năm, từ cách tổ chức thành quốc, cách phân loại các thể chế, tới cách hiểu thế nào là một đời sống tốt, đều chạy trên cái nền tư tưởng mà triết gia Hy Lạp này đặt ra từ thế kỷ thứ 4 trước Công nguyên.

Ba ý trong bài đáng mang theo nhứt. Thứ nhứt, về thứ tự đúng của mọi định chế: thành quốc tồn tại vì sự phát triển của con người, chứ không phải ngược lại — khoảnh khắc nhà nước trở thành cứu cánh và công dân trở thành phương tiện, trật tự tự nhiên bị đảo ngược. Thứ hai, về sự hư hỏng: Aristotle đã lập danh mục cho mọi hình thức chánh thể — quân chủ hư thành bạo chúa, quý tộc hư thành thiểu số thống trị, chánh thể hư thành đám đông trị — và khuôn mẫu chung trong mọi trường hợp là kẻ cầm quyền ngừng cai trị vì lợi ích chung mà bắt đầu cai trị vì mình; câu hỏi muôn thuở, theo ông, là “nó phục vụ ai?”. Thứ ba, về con người và bộ máy: Aristotle đề cao “phronesis” — minh triết thực hành, khả năng phán đoán đúng trong từng tình huống cụ thể mà không cần sách quy tắc — và tác giả cho rằng nhà nước quan liêu hiện đại tiêu diệt đúng thứ ấy một cách có hệ thống, khi nó thay phán đoán bằng thủ tục, thay minh triết bằng tuân thủ. Kèm theo đó là một nhận định xã hội học sắc: tầng lớp trung lưu là “dằn tàu” giữ nền cộng hòa khỏi lật về phía thiểu số thống trị ở trên hay đám đông trị ở dưới; hủy diệt tầng lớp ấy là dọn đường cho mọi thứ hư hỏng kể trên.

Trang thích bài này ở chỗ nó nén một hệ tư tưởng lớn thành vài câu hỏi có thể dùng hằng ngày: định chế này đang phục vụ ai? Quyết định này xuất phát từ phán đoán hay từ thủ tục? Người đọc hoàn toàn có thể tranh luận ngược lại — Aristotle viết cho những thành quốc nhỏ bé, không thể áp nguyên xi lên quốc gia hiện đại hàng chục triệu dân. Nhưng một bài viết khiến ta muốn tranh luận tiếp, thay vì gật đầu cho qua, là một bài viết đáng để dành.

Đọc toàn văn bản dịch tại Sài Gòn Tân Văn: Aristotle — Hệ điều hành của văn minh Tây phương.