Dạy con: Đằng sau một lần trừng phạt

Chiều hôm đó, ở góc sân chơi, một thằng nhỏ chừng bốn tuổi làm đổ hộp sữa lên áo bạn. Má nó bước tới thiệt lẹ. Chị hổng đánh, cũng hổng lớn tiếng. Chị chỉ kéo con ra một góc, lặng im nhìn con hồi lâu, rồi quay lưng đi, mặc cho đứa nhỏ níu áo, khóc và kêu má hoài.

Đứa nhỏ sợ nhứt lúc đó có lẽ hổng phải vì hộp sữa đổ. Nó sợ vì người nó thương nhứt bỗng dưng trở nên xa lạ.

Chuyện nhỏ đó gợi ra một câu hỏi lớn hơn nhiều: khi mình phạt một đứa con nít, hay phạt bất kỳ ai, thì thiệt ra điều gì đang diễn ra, trong lòng người bị phạt, và trong lòng chính người đi phạt?

Trừng phạt hổng chỉ là đòn roi

Nhắc tới trừng phạt, mình thường nghĩ tới la mắng, quở trách, hay mấy hình phạt thấy rõ ràng. Nhưng trừng phạt còn có những hình thức lặng lẽ hơn: một cái nhìn lạnh, một cái quay lưng, sự im lặng kéo dài, hay rút lại tình thương cho tới khi người kia chịu làm theo ý mình mới thôi.

Điểm chung của mấy cách đó hổng nằm ở hình thức. Nó nằm ở cái ý thầm kín bên trong: làm cho người kia khó chịu, sợ, hay đau lòng vừa đủ, để họ phải đổi cách làm theo điều mình cho là đúng.

Vì hình thức lặng lẽ, mình dễ tự trấn an rằng “tôi có làm gì đâu”. Nhưng với một đứa nhỏ, sự im lặng của ba má đôi khi còn nặng hơn một lời quở mắng. Bị la, con ít ra còn biết người lớn đang nghĩ gì. Còn im lặng bỏ đi là để lại một khoảng trống, và đứa nhỏ phải tự lấp khoảng trống đó bằng ý nghĩ tệ nhứt: chắc ba má hết thương mình rồi.

Khi bị phạt, đứa nhỏ học được điều gì?

Người lớn mình hay tin rằng phạt là để con nhớ đời, lần sau hổng dám làm nữa. Đúng là sợ có thể làm cho hành vi dừng lại ngay lúc đó. Nhưng dừng lại vì sợ thì khác hẳn với hiểu ra vì sao hổng nên làm.

Trong lòng một đứa nhỏ vừa bị phạt, thường có ba lớp cảm xúc chồng lên nhau.

Thứ nhứt là sợ. Sợ người lớn giận, sợ bị bỏ lại một mình, sợ mất đi sự gần gũi quen thuộc mỗi ngày.

Thứ hai là tủi thân và mắc cỡ. Đứa nhỏ chưa phân biệt rạch ròi được giữa “việc mình làm chưa đúng” và “chính mình là đứa hư”. Bị phạt nặng, con dễ kết luận về bản thân mình, thay vì rút kinh nghiệm về việc làm.

Thứ ba là ấm ức. Nếu con chưa hiểu chuyện gì vừa xảy ra, chưa được nói, chưa được giải nghĩa cặn kẽ, thì sự vâng lời bên ngoài có thể đi cùng với sự chống đối âm thầm bên trong. Lớn thêm một chút, bài học con rút ra có khi hổng phải là “hổng nên làm điều sai”, mà là “lần sau phải giấu cho khéo hơn”.

Thành ra, trừng phạt có thể thắng được một lần, nhưng lại thua trong chuyện dạy con tự sửa mình khi hổng có người lớn đứng kế bên.

Khi đi phạt, trong lòng mình có gì?

Muốn đổi cách dạy con, chắc phải bắt đầu bằng việc ngó lại chính mình, ngay trong cái khoảnh khắc muốn phạt đó nghen.

Trước hết, tự hỏi một câu: mình đang giận vì việc làm của con, hay đang mắc cỡ vì người ngoài ngó vô? Hổng ít lần, tiếng quát lớn hơn hổng phải vì lỗi của con lớn hơn, mà vì ba má đang mệt, đang lo, hay đang sợ bị người ta chê là hổng biết dạy con.

Kế đó, để ý tới cảm giác bất lực. Nhắc hoài mà con vẫn hổng nghe, người lớn dễ thấy mình mất quyền kiểm soát. Trừng phạt lúc đó thành ra cách lấy lại cảm giác kiểm soát lẹ nhứt, dù đó là kiểm soát bằng sợ hãi.

Và sau cùng, thành thiệt với một điều khó nói: đôi khi mình phạt con y như cách mình từng bị phạt hồi nhỏ. Cách nói đó, sự im lặng đó, giọng đe nẹt đó, quen thuộc từ tuổi thơ. Mình lặp lại hổng phải vì nó đúng, mà vì nó là phản ứng đầu tiên mà mình còn nhớ.

Nhận ra ba điều đó hổng làm người lớn thành người có lỗi. Nó chỉ giúp mình dừng lại một nhịp, đủ để phân biệt: đây là lúc cần dạy con, hay là lúc cảm xúc của chính mình cần được lắng xuống trước?

Có giới hạn hổng phải là trừng phạt

Vậy có phải thương con là hổng được đặt ra giới hạn gì hết? Dạ hổng phải vậy. Con nít cần giới hạn, cũng như cần quy ước rõ ràng trong nhà, trong lớp học và ngoài xã hội. Hổng có giới hạn, con biết đâu là chỗ an toàn mà tự do.

Khác biệt nằm ở cách đặt giới hạn.

Một lời nói nghe thì nhẹ nhàng, nhưng giọng thì đe nẹt, nét mặt lạnh tanh, cái ý “hổng nghe thì biết tay”, như vậy vẫn là trừng phạt mặc áo giới hạn đó thôi. Ngược lại, một lời nói nghiêm, rõ, bình tĩnh chưa chắc đã là trừng phạt, nếu nó cho con biết trước điều gì được phép, điều gì hổng, vì sao, và nếu làm quá thì chuyện gì sẽ xảy ra.

Một quy ước tốt thường có bốn điểm như vầy.

Một, biết trước. Con được nghe quy ước từ lúc nhà cửa đang êm, chớ hổng phải lần đầu nghe thấy nó giữa cơn giận.

Hai, hiểu được. Quy ước ngắn, rõ, vừa với tuổi của con, thay vì một danh sách dài những điều cấm khó hiểu.

Ba, nhứt quán. Bữa nay và bữa mai cùng một quy ước; người lớn này nói khác người lớn kia thì con biết nghe ai.

Bốn, dính tới việc làm. Hậu quả nối thẳng với hành vi: làm đổ thì cùng nhau dọn, làm hư thì cùng nhau sửa, tới giờ đã hẹn thì ngưng chơi. Chớ hổng phải tước đi mấy thứ hổng liên quan, cốt để cho con đau.

Quy định đặt ra để bảo vệ và chỉ đường sẽ khác hẳn quy định đặt ra để làm cho người phạm phải sợ. Hình thức bên ngoài có thể giống nhau, nhưng cảm nhận của đứa nhỏ thì khác hẳn nghen.

Bốn bước thay cho một lần phạt

Khi một việc sai vừa xảy ra, thay vì phản ứng ngay bằng hình phạt, ba má thử đi chậm lại bốn bước như vầy nè.

Bước một, dừng lại và lo an toàn trước. Nếu có nguy hiểm, ngăn con lại cho dứt khoát và ngắn gọn. Lúc này chưa phải lúc giảng giải dài dòng.

Bước hai, gọi tên việc đã xảy ra và cảm xúc của cả hai bên. “Con vừa làm đổ sữa lên áo bạn. Con đang hoảng, bạn đang khó chịu, và má cũng đang lo.” Chỉ một câu như vậy cũng đã giúp đứa nhỏ tách việc làm ra khỏi con người của nó.

Bước ba, nhắc lại quy ước và giao cho con một phần việc để sửa. “Ở sân chơi, mình để đồ uống xa bạn nghen. Bây giờ con cùng má lấy khăn lau áo cho bạn và nói lời xin lỗi.” Được sửa sai, con bớt mắc cỡ, vì con thấy mình vẫn còn làm được điều đúng tiếp theo.

Bước bốn, nối lại sự gần gũi. Việc xong rồi thì đừng giữ mãi bộ mặt lạnh lùng để “cho nó nhớ”. Một cái ôm, một lời nói bình thường trở lại, sẽ cho con hiểu: người lớn hổng đồng ý với việc con làm, nhưng tình thương dành cho con thì hổng có bị lấy đi làm đồ mặc cả.

Bốn bước này hổng làm cho mỗi lần dạy con đều êm đẹp hết. Sẽ có lúc con vẫn khóc, vẫn cãi, vẫn chưa chịu hợp tác ngay. Nhưng mục tiêu của kỷ luật hổng phải là một đứa nhỏ im thin thít trong năm phút. Mục tiêu là một con người, nhiều năm sau, vẫn biết dừng lại, biết nhận lỗi và sửa sai, ngay cả khi hổng có ai dọa phạt mình.

Lời kết

Mỗi người lớn đều đã từng là một đứa nhỏ, và ít nhiều đều mang theo ký ức về những lần bị quở phạt. Có những ký ức đã thành bài học quý. Cũng có những ký ức, tới bây giờ nhớ lại vẫn thấy nhói trong lòng.

Nhớ lại hổng phải để trách người đi trước, mà để bữa nay, khi đứng trước con mình, mình có một lựa chọn khác: dạy bằng sự rõ ràng và vững vàng, thay vì bằng sợ hãi và lạnh lùng.

Bởi điều một đứa nhỏ cần nhứt hổng phải là một người lớn không bao giờ giận. Mà là một người lớn, ngay cả khi giận, vẫn hổng làm con phải nghi ngờ rằng mình còn được thương, được lắng nghe và được chỉ đường.

Nếu tôi nói có chỗ nào chưa đúng, hoặc bạn có thông tin, có kinh nghiệm hay hơn, xin để lại ý kiến bên dưới để tôi học hỏi thêm nghen. Bài này chỉ là chia sẻ chuyện nuôi dạy con trong nhà, hổng thay được lời khuyên của chuyên gia tâm lý khi con hay gia đình mình đang gặp khó khăn kéo dài.