Điểm ưu tiên vào lớp 10 giảm một nửa, cao nhứt còn 1 điểm

Một điểm — có khi chỉ là một điểm — mà đủ đổi số phận của một bộ hồ sơ. Ở thành phố lớn, nơi điểm chuẩn trường công tốt chỉ cách nhau một vài phần mười, một điểm cộng có thể là ranh giới giữa đậu và rớt. Ấy vậy mà bao năm nay, điểm cộng vẫn là phần khó dò nhứt trong cả kì thi: nhiều nhóm, nhiều mức, và ít gia đình biết chắc con mình thuộc nhóm nào. Dự thảo Quy chế tiếp nhận học sinh đầu cấp mà Bộ Giáo dục và Đào tạo vừa đưa ra lấy ý kiến đã chạm đúng chỗ mờ ấy: gom điểm ưu tiên về hai mức 1 điểm và 0,5 điểm, khóa trần điểm khuyến khích ở 1 điểm.

Hai mức cộng, và một luật chơi rõ ràng hơn

Được biết, nhóm hưởng 1 điểm gồm con liệt sĩ, con Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân, con thương binh, con người hưởng chánh sách như thương binh, con bịnh binh và con đối tượng chánh sách khác theo Pháp lệnh Ưu đãi người có công. Nhóm hưởng 0,5 điểm gồm học sinh thuộc hộ nghèo theo chuẩn nghèo đa chiều của Chánh Phủ, học sinh thường trú tại xã, thôn đặc biệt khó khăn, và học sinh là người dân tộc thiểu số hoặc có cha, mẹ là người dân tộc thiểu số. So với Thông tư 30/2024 hiện hành, dự thảo giảm từ ba nhóm xuống hai nhóm, mức cao nhứt từ 2 điểm xuống 1 điểm, thêm ưu tiên cho hộ nghèo, bỏ phân biệt tỉ lệ mất sức lao động của cha, mẹ và làm rõ điều kiện thường trú vùng đặc biệt khó khăn. Mỗi học sinh chỉ hưởng mức cao nhứt, không cộng dồn.

Cùng lúc, điểm khuyến khích cũng được siết lại: tổng điểm khuyến khích không quá 1 điểm, trong khi trước đây riêng một giải cấp tỉnh đã có thể mang về 1,5 điểm. Về tuyển thẳng, dự thảo giữ cho ba đối tượng: học sinh trường phổ thông dân tộc nội trú cấp trung học cơ sở, người dân tộc thiểu số rất ít người và học sinh khuyết tật; các trường hợp khác do Sở xác định, bảo đảm công khai, công bằng. Dự thảo đang lấy ý kiến tới ngày 1/11, nghĩa là các con số trên còn có thể đổi.

Ai được, ai trả giá

Người được lợi rõ nhứt là học sinh học thật: điểm thi trở lại đúng sức nặng của nó, và gia đình không có điều kiện chạy theo phong trào, giải thưởng để làm đẹp hồ sơ sẽ bớt một nỗi lo. Vả lại, việc ghi tên hộ nghèo và vùng khó vào nhóm ưu tiên là cách bù đắp nhắm đúng hoàn cảnh — thiệt thòi vì nghèo khó, vì xa xôi, chứ không vì thiếu giấy khen.

Trong khi ấy, phía trả giá cũng hiện ra rõ ràng: những gia đình thuộc diện hưởng mức cộng cũ cao hơn sẽ thấy phần cộng của con mình vơi đi một nửa. Đây là chỗ dễ gây bàn cãi nhứt, và cũng là chỗ cần nói thẳng: chánh sách ưu tiên nào cũng là một cán cân, bên này nhẹ đi thì bên kia mới công bằng hơn. Một điểm khác: điểm khuyến khích vẫn do từng Sở xác định đối tượng, nên nếu mỗi địa phương công bố một kiểu, sự không đều có thể quay lại bằng cửa khác. Gợi ý xây dựng khá giản dị: công khai sớm tiêu chí khuyến khích của từng địa phương, trước năm học cuối cấp, để không gia đình nào phải đoán mò.

Nhìn cho cùng, điểm cộng không phải phần thưởng cho thành tích, mà là cách bù đắp thiệt thòi trước vạch xuất phát. Thu hẹp điểm cộng không làm mất ý nghĩa ấy — nó chỉ nhắc rằng vạch xuất phát phải kẻ bằng cùng một thước cho mọi đứa trẻ, và phần bù đắp nên dành cho hoàn cảnh, không dành cho người giỏi gom giấy khen hơn.