Luật Điện lực sửa đổi: giá điện minh bạch hơn, ai dùng nấy trả

Bật công tắc là có điện, nhưng hóa đơn tiền điện thì không đơn giản như cái công tắc. Chiều 3/11, Quốc Hội thảo luận dự án Luật Điện lực sửa đổi. Chi tiết đắt nhứt nằm ở hai chữ “bù chéo”: tiền điện nhóm này lâu nay vẫn gánh giùm nhóm kia, và dự thảo muốn xóa dần chuyện ấy đi.

Buổi chiều bàn chuyện gì

Được biết, đây là một trong bốn dự án luật Quốc Hội thảo luận ngày 3/11, tại Kỳ họp thứ 2, Quốc Hội khóa XVI; buổi chiều bàn Luật Đấu giá tài sản rồi tới Luật Điện lực. Dự thảo chỉ gồm 3 điều, sửa đổi chủ yếu 27 điều và bãi bỏ 3 điều. Về thị trường, dự thảo mở rộng mua bán điện trực tiếp, bổ sung trường hợp ngừng hay giảm mức cung cấp điện; giá trúng thầu sẽ làm cơ sở ký hợp đồng, hạn chế đàm phán lại giá.

Giá điện theo đúng chi phí nghĩa là gì

Dự thảo viết rõ: giá điện phải phản ánh đầy đủ chi phí sản xuất, kinh doanh điện hợp lý, hợp lệ, và nhà đầu tư được thu hồi chi phí hợp lý cùng lợi nhuận hợp lý. Nói theo cách của người đi chợ: giá điện tính theo đúng giá thành làm ra điện. Cùng lúc, dự thảo viết lộ trình xóa dần bù chéo giữa các nhóm khách hàng, cùng cơ chế giá cho năng lượng tái tạo và lưu trữ điện.

Hộ nghèo không bị bỏ lại phía sau?

Ấy vậy mà xóa bù chéo không đồng nghĩa với bỏ mặc người nghèo. Bản thẩm tra của Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường nhấn mạnh: phải phân biệt rõ xóa bù chéo với chánh sách phụ giúp trực tiếp cho hộ nghèo, hộ chánh sách và vùng đặc biệt khó khăn. Chuyện phụ giúp cần có tiêu chí, nguồn lực và trách nhiệm rõ ràng, công khai, minh bạch, để thị trường hóa giá điện không ảnh hưởng tới nhóm cần phụ giúp.

Chỗ còn phải canh chừng

Bản thẩm tra cũng chỉ ra hai chỗ cần canh chừng. Thứ nhứt, câu chữ “bảo đảm thu hồi đầy đủ” chi phí và lợi nhuận hợp lý có thể bị hiểu là Nhà nước bảo đảm kết quả tài chánh cho nhà đầu tư; vì vậy giá điện phải hình thành trên chi phí hợp lý, hiệu quả đầu tư và điều kiện thị trường, không chuyển toàn bộ rủi ro sang người dùng điện. Thứ hai, khi giá bán chưa kịp điều chỉnh mà Nhà nước có cơ chế bù đắp chi phí hợp lý, thì phải làm rõ nguồn tiền và cách xử lý, tránh cách hiểu mặc nhiên phát sinh nghĩa vụ của ngân sách. Bản thẩm tra cũng đề nghị kiểm toán chi phí tính vào giá điện và lượng hóa tác động tới hóa đơn từng nhóm hộ.

Ai được, ai trả giá

Sự đánh đổi nói thẳng ra như vầy: nhà đầu tư được thêm chắc chắn — giá theo đúng chi phí, hợp đồng theo giá trúng thầu — nên dễ bỏ vốn làm thêm nguồn điện và lưới điện. Trong khi ấy, nhóm lâu nay trả thấp hơn chi phí sẽ trả đúng hơn theo lộ trình, tức hóa đơn có thể nặng thêm; nhóm lâu nay gánh phần bù sẽ nhẹ gánh hơn. Vả lại, hộ nghèo và hộ chánh sách được phụ giúp trực tiếp bằng ngân sách, với tiêu chí rõ ràng, thay vì được gánh giùm âm thầm trong biểu giá. Mới hôm 1/11 giá điện vừa giảm 2 phần trăm; điều người dân chờ nhứt vẫn là bảng lượng hóa tác động tới từng nhóm hộ.

Kết

Luật này vẫn là dự thảo. Nhưng hướng đi đã rõ: giá điện minh bạch hơn, ai dùng nấy trả, người yếu thế được phụ giúp riêng bằng ngân sách. Thước đo sau cùng nằm ở hóa đơn cuối tháng của mỗi nhà: có đúng chi phí thật, có công khai, và có chừa lối đi riêng cho nhà nghèo nhứt hay không.