Âu Châu nấu ăn bằng ga; Phi Châu hít khói

Bài bình luận này dựng trên một hình ảnh tương phản rất mạnh. Tại Âu Châu, người dân nấu ăn bằng khí đốt — thứ nhiên liệu mà lục địa này vẫn đều đặn trả tiền mua, kể cả từ những đối thủ địa chánh trị của mình — và đồng thời lên giọng giảng dạy cả thế giới về bổn phận khí hậu. Tại Phi Châu, trong khi đó, hàng trăm triệu người vẫn nấu ăn bằng củi, than củi và phân khô trong những căn bếp chật hẹp; khói bếp giết người âm thầm qua bịnh phổi, bịnh tim, và trẻ em suy dinh dưỡng vì bữa ăn không nấu chín kỹ.

Luận điểm của bài nằm ở mắt xích giữa hai hình ảnh: khí đốt — sạch hơn, rẻ hơn, sẵn có — có thể cứu hàng triệu sinh mạng ở Phi Châu, nhưng các định chế tài chánh quốc tế, dưới áp lực của chương trình khí hậu Âu Châu, lại khước từ tài trợ cho hạ tầng khí đốt ở châu lục này. Người nghèo Phi Châu, theo cách nói của bài, không được quyền dùng thứ mà người giàu Âu Châu dùng mỗi ngày. Tác giả kết luận đó không phải công lý khí hậu, mà là đặc quyền khí hậu — và mở rộng thành một nguyên tắc chung về đạo đức: khi một phe nhân danh đạo đức để áp đặt quy tắc mà chính mình không tuân thủ, thứ họ rao giảng không còn là đạo đức nữa, mà là quyền lực. Nếu khí đốt đủ tốt cho bếp ăn ở Paris và London, nó cũng đủ tốt cho bếp ăn ở Phi Châu; đạo đức thật sự bắt đầu bằng sự nhất quán, và nhất quán đòi hỏi người rao giảng phải sống theo điều mình rao giảng trước đã.

Trang giới thiệu bài này vì phép thử “nhất quán” của nó dùng được ở rất nhiều nơi, không riêng chuyện năng lượng: mỗi khi nghe một chủ trương đạo đức lớn, hãy hỏi người nêu chủ trương có tự áp nó cho mình không. Dĩ nhiên, đây là bài bình luận của một tạp chí bảo thủ Hoa Kỳ, viết với giọng luận chiến; bức tranh năng lượng Phi Châu còn nhiều lớp khác — từ năng lực lưới điện, giá thành, tới các chương trình bếp sạch dùng điện mặt trời. Nhưng câu hỏi cốt lõi của bài vẫn đứng vững sau mọi lớp ấy: ai đang trả giá cho sự yên tâm đạo đức của ai?

Đọc toàn văn bản dịch tại Sài Gòn Tân Văn: Âu Châu nấu ăn bằng ga; Phi Châu hít khói.