Sự phi lý của con người: sản phẩm của tiến hóa, không phải tai nạn

Telmo Pievani là giáo sư sinh học tại Đại học Padua, người giữ ghế triết học khoa học sinh học đầu tiên của nước Ý. Tiểu luận của ông bắt đầu bằng một câu hỏi nghe như đùa mà rất nghiêm túc: nếu con người là loài có lý trí nhứt, vì sao ta lại phi lý một cách có hệ thống đến vậy? Câu trả lời của ông: sự phi lý không phải tai nạn, mà là sản phẩm của tiến hóa.

Bằng lời của trang, ý chính của bài như sau. Bộ não ta được tiến hóa “lập trình” cho sinh tồn, không phải cho chân lý: nó quét tìm mối đe dọa, gán ý nghĩa và quan hệ nhân quả cả khi chẳng có ý nghĩa nào — như người đi dưới thang rồi thi rớt bèn tin hai chuyện liên quan nhau. Nhà tâm lý học Gerd Gigerenzer gọi đó là lối suy luận thích nghi theo hoàn cảnh: không đúng logic, không đúng xác suất, nhưng đủ tốt để giữ tổ tiên ta sống sót. Bài viết cũng mô tả hai hệ thống xử lý trong đầu: một hệ cổ xưa, nhanh và tự động; một hệ mới hơn, chậm và cân nhắc — và khi ta mệt mỏi hay quá tải, hệ cân nhắc “bắn trật”, để những kẻ khéo léo mặc sức thao túng hệ phản xạ của ta. Trí nhớ cũng không đáng tin hơn: nó giỏi nhận ra mẫu hình nhưng ngắn ngủi, và trên mạng xã hội, một lời tuyên bố được nghe đi nghe lại sẽ tự nhiên có vẻ đúng. Cuối cùng, vì tiến hóa ưu ái khoảnh khắc trước mắt, ta thiếu hẳn tầm nhìn xa: lỗi lạc trong tính toán và sáng tạo kỹ thuật, nhưng hạn chế sâu sắc trong phán đoán xã hội.

Thuốc giải mà bài viết đưa ra — qua lời của Primo Levi, nhà văn sống sót qua nạn diệt chủng — là “chủ nghĩa duy lý phê phán và tự phê phán”: thái độ hoài nghi có phương pháp, đặc biệt trước những “tiên tri” biết khai thác đúng các khiếm khuyết trong đầu ta. Trang đưa bài này vào mục để dành vì nó cho một bản đồ rất thực tế về chính đầu óc mình: hiểu vì sao mình dễ tin, dễ giận, dễ bị dắt, là bước đầu tiên để bớt bị dắt. Đọc chậm, và thỉnh thoảng dừng lại tự hỏi: điều mình vừa tin, là do chứng cứ — hay do bộ não cổ xưa trong đầu mình vừa bấm nút?

Đọc toàn văn bản dịch tại Sài Gòn Tân Văn: Sự phi lý của con người: sản phẩm của tiến hóa, không phải tai nạn.